استیون ای. کوک، پژوهشگر ارشد شورای روابط خارجی آمریکا (CFR)، معتقد است توافق دفاعی میان پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه نشاندهنده کاهش نفوذ آمریکا در خاورمیانه و حرکت قدرتهای منطقهای به سمت شکلدهی به یک نظم امنیتی مستقل است.
رصدخبر | جهان ؛ پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در ۷ اوت «توافق دفاعی مشترک مکه» را امضا کردند. متن رسمی این توافق منتشر نشده است، اما گزارشها از وجود بندی مشابه ماده ۵ ناتو حکایت دارد؛ بندی که حمله به یکی از اعضا را حمله به همه اعضا تلقی میکند.
بر اساس این توافق، عربستان و ترکیه در صورت وقوع جنگ در جنوب آسیا باید از پاکستان حمایت کنند. در مقابل، در صورت درگیری اسرائیل و ترکیه در سوریه یا شرق مدیترانه، احتمال ورود نیروهای سعودی و پاکستانی به جنگ نیز مطرح است.
آزمون نخست توافق مکه
این توافق تنها ۴۸ ساعت پس از امضا با یک آزمون مواجه شد. حوثیها به یک پالایشگاه نفت آرامکو در جیزان عربستان حمله کردند.
با وجود ادامه حملات حوثیها به عربستان، ریاض از ترکیه و پاکستان درخواست کمک نکرد. به گفته کوک، این موضوع میتواند نشان دهد که رهبران سعودی انتظار ندارند شرکای جدیدشان در یک درگیری نظامی در شبهجزیره عربستان وارد عمل شوند.
با این حال، اهمیت توافق مکه در ضمانتهای امنیتی آن خلاصه نمیشود. به نوشته کوک، این توافق نشانه تغییری بزرگتر در نظم منطقهای خاورمیانه است؛ نظمی که در آن نقش آمریکا طی دهههای گذشته کاهش یافته است.
کاهش نقش آمریکا
آمریکا از دهه ۱۹۷۰ رهبری نظم امنیتی خاورمیانه را بر عهده داشته است. کشورهای عربی، ترکیه و اسرائیل بخش اصلی این ساختار را تشکیل میدادند.
این شبکه روابط به واشنگتن اجازه میداد منافع خود را با هزینه کمتری دنبال کند؛ از تضمین جریان انرژی و امنیت اسرائیل گرفته تا جلوگیری از شکلگیری قدرتی رقیب در منطقه.
اما این نظم طی سالهای گذشته تحت فشار قرار گرفته است. حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، سیاست واشنگتن در جریان «بهار عربی»، رویکرد آمریکا در قبال سوریه و یمن و همچنین واکنش دولت ترامپ به حمله ایران به تأسیسات نفتی عربستان در سال ۲۰۱۹، از جمله عواملی هستند که اعتماد شرکای منطقهای آمریکا را کاهش دادهاند.
از سوی دیگر، تغییرات مکرر سیاست خارجی آمریکا نیز بر این روند تأثیر گذاشته است. توافق هستهای با ایران در دولت باراک اوباما و خروج دولت ترامپ از آن، نمونهای از این تغییرات است.
عربستان به دنبال گزینههای جدید
به نوشته کوک، رفتار دولت ترامپ نیز غیرقابلپیشبینی بودن سیاست آمریکا را افزایش داده است. واشنگتن در قبال ایران میان مذاکره، تهدید و استفاده از زور در نوسان بوده است.
در چنین شرایطی، عربستان سعودی بیش از گذشته به دنبال گزینههای امنیتی جایگزین است. توافق مکه را میتوان بخشی از همین روند دانست.
پاکستان و ترکیه نیز از این توافق سود میبرند. هر دو کشور با وجود روابط خود با آمریکا، نسبت به نفوذ واشنگتن در مناطق پیرامونیشان حساس هستند. توافق مکه میتواند نفوذ آنها را در خلیج فارس افزایش دهد.
کوک همچنین به ایده شکلگیری نوعی «ناتوی مسلمانان» اشاره میکند که سالها مورد توجه جریانهای اسلامگرای ترکیه بوده است.
خاورمیانه در مسیر دو بلوک؟
به اعتقاد این تحلیلگر آمریکایی، خاورمیانه ممکن است در نهایت به دو بلوک تقسیم شود: کشورهایی که همچنان به توافقنامههای ابراهیم متعهد هستند و کشورهایی که در چارچوب توافق مکه حرکت میکنند.
در گذشته، روابط با آمریکا نقش عامل پیونددهنده میان کشورهای منطقه را داشت. اما اکنون پاکستان، عربستان و ترکیه در حال حرکت به سمت چارچوبی هستند که میتواند با نظم مورد حمایت آمریکا رقابت کند.
کوک در نهایت نتیجه میگیرد که پس از پنج دهه، دیگر نمیتوان با اطمینان از وجود یک نظم خاورمیانهای تحت رهبری آمریکا سخن گفت.
منبع: شورای روابط خارجی آمریکا (CFR) — ترجمه و تلخیص
