محمود مصدق فوق تخصص زنان و ناباروری بود و تا زمان مرگ در ایران زندگی می کرد. وی یکی از قدیمی‌ترین پزشکانی بود که تجربه نیم‌قرن معالجه بیمارانی را داشت که دچار نازایی بودند. وی بیمارانی را درمان می‌ کرد که سال‌های بسیار دور مادر و حتی مادربزرگ‌هایشان را معالجه کرد.

او پیشتر و در سال ۱۳۹۴ در گفت و گویی در این ارتباط گفته بود: پدر من بنیانگذار این رشته در ایران بود. ۱۳۱۳ همان سالی که من به دنیا آمدم، دانشگاه تهران افتتاح شد و پدر من بعد از آنکه تحصیلاتش را در سوئیس تمام کرد همان سال به ایران بازگشت. از آن زمان تا ۴۰ سال بعد در دانشگاه تهران رشته جراحی زنان تدریس می‌کرد. او من را به این رشته تشویق کرد و بزرگ‌ترین خدمت را به من کرد.

محمود مصدق نوه محمد مصدق مشهور به دکتر مصدق و ملقب به مصدق‌السلطنه، سیاستمدار و حقوق‌دان ایرانی بود که از سال ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ به‌عنوان سی‌اُمین نخست‌وزیر ایران خدمت کرد. او در نهضت ملی شدن نفت و تأسیس جبهه ملی نقش موثری داشت.

The post نوه محمد مصدق درگذشت appeared first on سایت خبری تحلیلی رصد خبر.

دکتر همایون کاتوزیان استاد دانشگاه آکسفورد در یادداشتی درباره سالگرد کودتای ۲۸ مرداد نوشته است:

۱۰ ساله بودم که با آگاهی کامل از اوضاع سیاسی کشور خبر محاصره خانه مصدق را شنیدم و نگران و غمگین منتظر آخرین اخبار از رادیو بودم. در یک مرحله اخبار قطع شد و آواز «‌ای زهرا جان» بانو دلکش را گذاشتند. شاید ۲۰ دقیقه بعد، آن نیز قطع شد و صدایی اعلام کرد که مصدق استعفا کرده که بعد معلوم شد دروغ بوده است. ولی دیگر کار از کار گذشته بود. اول صدای سید‌مهدی میراشرافی نماینده مجلس را شنیدیم که الو‌الو‌گویان و شاد و شادمان خبر فتح‌الفتوح را می‌داد. نفر بعدی، شمس قنات‌آبادی معممی بود که به ملت ایران تبریک می‌گفت.

سید‌مصطفی کاشانی پسر بزرگ آیت‌الله هم به نظرم نفر بعدی بود که او هم «قیام ملی» را تبریک گفت. و همین طور تا سرلشکر زاهدی میکروفن را گرفت و خلاصه اعلام کرد که به زودی ایران را به بهشت برین خواهد رساند. فردای آن روز من با برادر بزرگم مثل جمعی دیگر از مردم به دیدار خرابه‌های خانه مصدق – خانه ۱۰۹ خیابان کاخ – (فلسطین امروز)رفتیم. یک پرده سفید بزرگ از جانب حزب زحمتکشان بقایی بر یک دیوار نصب شده بود که روی آن نوشته بودند: «سر شب به دل قصد تاراج داشت / سحرگه نه تن سر نه سر تاج داشت». و البته تعجبی نکردیم وقتی زاهدی، بقایی و کاشانی از میان خرابه‌ها پیدایشان شد.

از همان یکی دو هفته اول در میان مردم شایع شد که این واقعه یک کودتا بوده است. خیلی‌ها – حتی در میان طبقه متوسط – درک درستی از معنای کودتا نداشتند ولی باورشان این بود که کار خارجی‌ها بوده و تعجبی نداشت که صحبت بیشتر از دست انگلیس بود ولی در اندک مدتی نام آمریکا – که تا آن روز سوای اعضای حزب توده در میان مردم محبوب بود – نیز به میان آمد. دو سه ماه بعد، در جریان محاکمه بدوی، مصدق نامه‌ای را از یک سرهنگ خطاب به سرلشکر دادستان فرماندار نظامی و پسر‌خاله شاه در دادگاه رو کرد که در آن سفارش افسر دیگری را کرده و از جمله گفته بود که در جریان «کودتا» خدمات شایانی کرده است.

از سوی دیگر از همان روزهای نخست رژیم، کودتا را قیام ملی اعلام کرد. به زودی میدان کوچک مخبر‌الدوله در تقاطع خیابان‌های سعدی، استانبول و شاه‌آباد را که به میدان بهارستان وصل می‌شد، میدان ۲۸ مرداد نام نهادند و چندی بعد یک مجسمه سنگی زشت و بزرگ را که قرار بود سرباز و کارگری را بازو در بازو نشان دهد، در وسط آن نصب کردند. به یاد دارم پانزده سالم بود که یک روز ظهر پس از تعطیل مدرسه از چهارراه کالج تاکسی گرفتم که به کتابفروشی معتبر ابن‌سینا در زاویه میدان مخبرالدوله – ۲۸ مرداد بروم. وقتی به آن میدان کوچک رسیدیم راننده تاکسی بی‌جهت یک دور اضافی دور آن زد؛ در حالی که سرش را خم کرده و از پنجره پشت مجسمه می‌نگریست. و سپس گفت «‌آقا اینها با این …شان قیام ملی کردند؟»

من از خنده منفجر شدم چنان‌که حتی پس از ورود به کتابخانه، ابراهیم رمضانی صاحب ابن سینا که مرا می‌شناخت گفت برای چه می‌خندی. این نمونه‌ای از نظر و احساسات مردم عادی درباره «قیام ملی» بود‌. اما در سالروز کودتا هر سال آن مجسمه و میدان را گلباران می‌کردند و شاه و بزرگان حکومتش در آنجا حاضر می‌شدند و درباره قیام ملی نطق می‌کردند و خطابه می‌خواندند – جز روز ۲۸ مرداد ۱۳۴۰، سه روز پیش از سفر من به انگلستان که دکتر علی امینی نخست وزیر مانع از آن شد و شاه ناگزیر مراسم خود را در دوشان‌تپه خارج از تهران برگزار کرد. در اواخر همان سال ۱۳۴۰ که من در لندن بودم در آمریکا کتاب «حکومت نامرئی» در شرح عملیات مخفیانه سیا در کشورهای گوناگون منتشر شد و به سرخط روزنامه‌ها راه یافت. جامعه سوسیالیست‌های ایرانی در اروپا بخش مربوط به ایران را ترجمه و منتشر کرد و ارگان آن سازمان در انگلستان به نام «نیرو» نیز آن را گزارش داد.

پس از این بود که در سال ۱۳۴۵ کتاب «ناسیونالیسم در ایران» ریچارد کاتم که پیش‌تر – اما بعد از دوره مصدق – دیپلمات آمریکایی و عضو سیا در تهران بود ولی بعد از آن مستعفی شده و در دانشگاه پیتزبرگ درس می‌داد، انتقاد جانانه‌ای از سیاست آمریکا در ایران و کودتای ۲۸ مرداد کرده بود. اما البته رژیم ایران هنوز به افسانه قیام ملی سخت پایبند بود تا اینکه اندکی پس از انقلاب بهمن، کرمیت («کیم») روزولت که از مدیران تراز اول کودتا در تهران بود، کتاب ضد کودتای خود را نوشت و ضمن ابراز افتخار‌،پرده از روی بسیاری از جزئیات برداشت ولی علمداران افسانه «قیام ملی» همچنان به شعار خود چسبیدند و از جمله مدعی شدند که روزولت دروغ گفته و خواسته خودش را بزرگ کند، به ویژه چون از جمله نوشته بود که شاه چند روز پس از کودتا به او گفته بود که من تاج و تختم را اول به خدا و بعد به شما مدیونم .

این گفت‌وگوها ادامه داشت تا اینکه تاریخچه سیا درباره کودتا به قلم دانلد ویلبر یکی دیگر از مدیران آن که در اندک مدتی بعد از کودتا نوشته شده و ریز وقایع و بازیگران آن را افشا کرده بود، در اینترنت منتشر شد و شوک بزرگی به هواداران افسانه «قیام ملی» داد. با این وصف، ناچار تایید کردند که سیا در کودتای ۲۵ مرداد فعال بوده ولی شکست آن سبب «قیام ملی» در ۲۸ مرداد شده است! یکی از دیپلمات‌های رژیم سابق حتی به قول خودش یک حلقه مفقوده در ماجرا کشف کرد و آن فتوای آیت‌الله بروجردی برای قیام مردم بود اما واقعیت این است که نه مرحوم بروجردی چنین فتوایی داده بود نه آن دیپلمات کوچک‌ترین سند و مدرکی در این باره انتشار داد.

تا همین دیروز، تکلیف افسانه «قیام ملی» را هیچ کس به دقت دکتر علی رهنما روشن نکرده بود. چون او در کتاب «پشت کودتای ۱۳۳۲» به ویژه وقایع روز ۲۸ مرداد را ساعت به ساعت و کیلومتر به کیلومتر مستند کرده، ستون‌هایی را که به زعامت برادران رشیدیان، بیوک صابر، سید‌مهدی پیراسته و شرکا و با چماقداری سر‌کردگان میدان امین‌السلطان مانند طیب حاج‌رضایی، حسین رمضان‌یخی و سایر نجبای اراذل تهران و کارگران شهرنو و غیره حرکت کرده بودند، مستند کرده است. او حتی عکس شاه را در حال قدردانی از خدمات حاج‌رضایی و رمضان‌یخی منتشر کرده است. ولی دست آخر روز ۲۴ مرداد جاری (۱۴۰۲) روزنامه معتبر گاردین از قول نورمن داربیشا – که به انگلیسی نام او را داربیشایر می‌نویسند ولی داربیشا می‌خوانند – جاسوس ام‌آی ۶ که به دلیل قطع رابطه ایران و انگلیس مامورانش را در ایران از قبرس اداره می‌کرده، افشا کرد که وقتی می‌شنود کودتای ۲۵ مرداد شکست خورده به رشیدیان‌ها و همدستانشان دستور می‌دهد که عقب ننشینند و کودتا را با بسیج اوباش ادامه دهند‌. بی‌جهت نیست که در اسناد سیا خوانده بودیم که پس از شکست کودتای اول رشیدیان‌ها به آنها گفته بودند که ما با پول خودمان کودتا را ادامه خواهیم داد.

با این اوصاف روایت دیرپا درباره آنچه کودتای خائنانه انگلیسی- آمریکایی ۲۸ مرداد خوانده می‌شد، کاملا درست نیست. آمریکا و انگلیس با چتر باز کودتا نکردند بلکه کارکنان و همراهان داخلی گوناگونی داشتند. جمعی از افسران ارتش به رهبری زاهدی و برخی عوامل ایرانی ام‌آی‌۶ به‌خصوص برادران رشیدیان و ماموران ایرانی سیا مانند سرهنگ عباس فرزانگان و فرخ کیوانی که مامور رسمی و حقوق‌بگیر بودند، با پشتیبانی سیاستمدارانی چون بقایی و کاشانی نقش موثری در پیروزی کودتا داشتند و گذشته از نقش ارتش در روز ۲۸ مرداد اعضای زحمتکشان بقایی، گروه فداییان اسلام و احزاب کوچک سومکا، ذوالفقار و آریا نیز در خیابان‌ها بودند و در تسخیر و انهدام خانه مصدق نقش بازی کردند.

اما این گمان که کودتا اجتناب‌ناپذیر بود و در هر حال و هر صورتی پیش می‌آمد با حقایق تاریخی نمی‌خواند. در بهمن ۱۳۳۱ بانک جهانی پیشنهاد قابل قبولی برای میانجیگری بین ایران و انگلیس داد که انگلیس آن را پذیرفت. حزب توده هیاهوی عظیمی علیه هرگونه توافق با بانک به‌راه انداخت و آن را خیانت خواند و براثر وحشت بی‌موردی که این هیاهو ایجاد کرد مهندس کاظم حسیبی، مذاکره‌کننده اصلی ایران گفت که باید در قرارداد بنویسند که بانک مامور دولت ایران است.

واضح است که این مغایر وجهه بانک به عنوان یک میانجی بود و در هر حال انگلیس این شرط را نمی‌پذیرفت. به همین دلیل بسیار ضعیف، قرارداد بسته نشد. نتیجه اینکه شرکت‌های نفتی نفت ایران را تحریم کردند. مصدق ناگزیر شد سیاست اقتصاد بدون نفت را در پیش بگیرد که سبب شد برنامه هفت ساله توسعه که بدون در‌آمد نفت ممکن نبود‌، کنار گذاشته شود و یک دوره فقر غیر ضروری آغاز شود. دولت از ناچاری برای گرفتن کمک از مردم قرضه ملی صادر کرد که البته تاثیر لازم و کافی نداشت و در هر حال حزب توده آن را هم تحریم کرد. مصدق از ناچاری به چاپ اسکناس بی‌محل دست زد و بار آخر که چاپ مخفی مقدار زیادی اسکناس نزدیک بود لو برود، مصدق از ترس رای عدم‌اعتماد مجلس با رفراندوم مجلس را بست که چنان‌که مشهور است سبب شد کودتاگران شاه را به عزل مصدق و نصب زاهدی مجاب کنند.

پیشنهاد دوم آمریکا و انگلیس برای حل مساله نفت قابل قبول بود. آنها پذیرفتند که ایران مالکیت مطلق نفت کشور را داشته باشد؛ به این شرط که هر دو طرف به دیوان بین‌المللی لاهه که یک بار به سود ایران رای داده بود، حکمیت دهند تا میزان غرامت منصفانه را تعیین کند ولی این را هم به‌خصوص به دلیل مخالفت دکتر علی شایگان نپذیرفتند و در نتیجه آمریکا و انگلیس اعلام کردند که دیگر پیشنهادی به ایران نخواهند داد و در عوض دنبال کودتایی را گرفتند که از مدتی پیش تمهید کرده بودند.

حتی با همین‌ها هم ممکن بود اوضاع را حفظ کرد، ولی نه در حالی که قانون، به‌وسیله چپ و راست و به دست حزب توده و ماموران انگلیس و آمریکا و زاهدی و شرکا زیر پا گذاشته می‌شد و دولت هم هیچ‌گونه اقدامی برای اجرای قانون نمی‌کرد و در این احوال اسف‌انگیز بود که چنان‌که اشاره کردم، دولت تصمیم گرفت مجلس را با رفراندوم ببندد. دکتر صدیقی به مصدق گفت پس اجازه بدهید من استعفا بدهم، خلیل ملکی گفت این راهی که شما می‌روید به جهنم است ولی ما تا جهنم به دنبال شما خواهیم آمد. دکتر سنجابی هم مثل دیگران گفت که در غیاب مجلس شاه با یک فرمان شما را ساقط خواهد کرد، دکتر معظمی رئیس مجلس به شدت مخالفت کرد و به قهر به موطنش گلپایگان رفت. فقط حزب توده مکررا شعار می‌داد که «ما کودتا را به ضد کودتا تبدیل خواهیم کرد‌» که دیدیم چگونه به قولشان عمل کردند.

اینها و خیلی بیش از اینها را من مستندا و به دقت در انبوه نوشته‌هایم آورده‌ام. اگر تردید کردید به آن نوشته‌ها رجوع کنید. ذکر مصیبت ممکن است خوب باشد ولی به هیچ وجه کافی نیست. باید دید ما چه باید می‌کردیم که این بلا به سرمان نیاید، به این امید که امروز بدانیم چه باید و نباید کرد تا جامعه از هر نظر پیش برود.

The post کاتوزیان: آمریکا و انگلیس برای کودتای ۲۸ مرداد همراهان داخلی داشتند appeared first on سایت خبری تحلیلی رصد خبر.

در این مطلب که با عنوان “نیمه غایب مصدق” منتشر شده است، می‌خوانیم:

دکتر ناصر تکمیل‌همایون تمایل چندانی ندارد که درباره مسائل سیاسی و وقایعی که در اوایل انقلاب تجربه کرده است، سخنی بگوید. او دوست دارد بیش از هر چیز درباره کتابش به گفت‌وگو بنشیند. کتابی که حاصل سال‌ها زحمت و پژوهش است: «دکتر محمد مصدق در دوران سلطنت قاجار». این کتاب، کتاب ویژه‌ای است درباره مصدق از دوران طفولیت تا رسیدن به مرحله بلوغ سیاسی و آغاز سلطنت پهلوی. ناصر تکمیل‌همایون زندگی مصدق را به بخش‌های مختلفی از دوران زندگی‌اش تقسیم کرده است و در انتهای هر بخش چکیده‌ای از آن مقاله را آورده تا خواننده در میان انبوهی از اسم‌ها سردرگم نشود.

دکتر ناصر تکمیل‌همایون تمایل چندانی ندارد که درباره مسائل سیاسی و وقایعی که در اوایل انقلاب تجربه کرده است، سخنی بگوید. او دوست دارد بیش از هر چیز درباره کتابش به گفت‌وگو بنشیند. کتابی که حاصل سال‌ها زحمت و پژوهش است: «دکتر محمد مصدق در دوران سلطنت قاجار». این کتاب، کتاب ویژه‌ای است درباره مصدق از دوران طفولیت تا رسیدن به مرحله بلوغ سیاسی و آغاز سلطنت پهلوی. ناصر تکمیل‌همایون زندگی مصدق را به بخش‌های مختلفی از دوران زندگی‌اش تقسیم کرده است و در انتهای هر بخش چکیده‌ای از آن مقاله را آورده تا خواننده در میان انبوهی از اسم‌ها سردرگم نشود.

اغلب کتاب‌هایی که درباره محمد مصدق منتشر شده است، به دوره‌های سوم و چهارم زندگی او می‌پردازد خاصه زندگی سیاسی او، از انتخاب‌شدن در مجلس چهاردهم تا ملی‌شدن صنعت نفت و سرانجام کودتا. ناصر تکمیل‌همایون درباره چگونگی نگارش این اثر می‌گوید: «در سال‌های ۴۱ و ۴۲ کلمه development‌ و مدرنیزاسیون را از زبان دکتر هوشنگ نهاوندی و دکتر احسان نراقی شنیدم. هر دو اینها معتقد بودند این مسائل از دوره قاجار شروع شده. من لیسانس را در ایران گرفته بودم و فوق‌لیسانس را در مؤسسه علوم اجتماعی. برای همین در خارج یکسره به مرحله دکترا رفتم و قرار شد روی طرحی با عنوان مدرنیزاسیون در دوره قاجار کار کنم. آن زمان به‌ اندازه امروز کتاب درباره قاجار نبود؛ ولی تقریبا همه کتاب‌های قدیم و جدید را خواندم. نه در آنها development‌ بود و نه مدرنیزاسیون. از طرف دیگر، من جامعه‌شناسی خوانده بودم تاریخ نمی‌دانستم، برای همین رفتم در سوربن پاریس، تاریخ ایران معاصر و قاجار خواندم. چهار، پنج سال کار کردم تا دکترای تاریخ گرفتم».

ناصر تکمیل‌همایون در سوربن نزد استادانی بِنام دکترای تاریخ می‌گیرد، استادانی مانند ژان اوبن و ژیلبر لازار. بالاخره او با تاریخ قاجار آشنا می‌شود؛ بنابراین نزد استادان جامعه‌شناسی خود، بالاندیه و برک بازمی‌گردد تا به توصیه احسان نراقی جامه عمل بپوشاند؛ اما یک سال که می‌گذرد درمی‌یابد مدرنیزاسیون موسع‌تر از آن چیزی است که می‌پندارد و ابعاد گوناگونی دارد. ابعادی مانند ابعاد سیاسی، تعلیم و تربیت و خیلی چیزهای دیگر. تکمیل‌‌همایون می‌گوید: «مدرنیزاسیون نهضت و جنبشی است که از درون جامعه می‌جوشد و با اشکال ظاهری مدرنیزاسیون مانند تأسیس ‌راه‌آهن و آسفالت‌کردن خیابان‌ها مدرنیته رخ نمی‌دهد». با درک و دریافت این نکته، او نزد استادان خود بازمی‌گردد و پس از چندین سال پژوهش، اعلام می‌کند که در دوره قاجاریه مدرنیزاسیونی اتفاق نیفتاده است. «آنها گفتند پس چه اتفاق افتاده؟ گفتم دگرگونی؛ ولی نمی‌شود گفت مدرنیزاسیون آن‌هم به آن معنا که در غرب رایج است. گفتم نام پروژه را بگذارید تغییر. یک سال کار کردم و دوباره برگشتم. گفتم این تغییر ابعاد گسترده‌ای دارد. تغییر اجتماعی یا دگرگونی اجتماعی، فرهنگی و سیاسی و اقتصادی. این پروژه وسیع است. می‌خواهم آن را کوچک‌تر کنم. می‌خواهم فقط درباره دگرگونی سیاسی پژوهش کنم. آنها نه‌تنها از دستم ناراحت نشدند؛ بلکه از این آمد‌و‌رفت خوششان آمد و به من علاقه پیدا کردند و پیشنهاد دادند با دریافت مبلغ ۷۵۰ فرانک ماهانه کار را آغاز کنم. سال ۵۱ دکترای تاریخ گرفتم و در سال ۵۵ دکترای جامعه‌شناسی. همه این عوامل موجب شد متخصص تاریخ قاجاریه و ایران مدرن بشوم و کسی که درباره تاریخ قاجاریه و بعد از آن کار کند، حتما با چهره‌های برجسته آن زمان مانند محمد مصدق، مستوفی‌الممالک، مشیرالدوله و مؤتمن‌الملک که در بازی‌های سیاسی و مدرنیزاسیون یا دگرگونی نقش عمده‌ای داشتند به‌خوبی آشنا خواهد شد. علاوه بر اینها به محمد مصدق علاقه شخصی داشته‌ام. همه یادداشت‌هایم درباره مصدق را در پاکتی جمع می‌کردم و به کار ادامه می‌دادم».

درواقع جمع‌آوری این یادداشت‌ها پازل‌هایی است برای در کنار یکدیگر نشستن و به تصویر کشیدن مصدق از آغاز تا سرانجام. یادداشت‌هایی که هر‌یک به نوعی جذاب‌اند خاصه اطلاعاتی درباره نیای مصدق: «میرزا حسین خان [پدربزرگ مصدق] از دیوانیان دوره اول سلطنت قاجاریه بود. همراه علینقی میرزای رکن‌الدوله، پسر هشتم فتحعلی‌شاه با داشتن سمت وزارت (معاونت حکومت) به قزوین رفت و پس از مدتی به علت بی‌احترامی از طرف جوانی که شاهزاده قاجار به او دل داده بود، با شلیک چند گلوله به زندگی خود پایان داد». میرزا حسین خان، پدر میرزا هدایت وزیردفتر پدر مصدق است. از این جزئی‌نگری‌های جذاب در کتاب «دکتر محمد مصدق در دوران سلطنت قاجار» فراوان دیده می‌شود. جزئی‌نگری‌هایی که کتاب را ناخواسته از کتاب پژوهشی صرف منفک کرده و عناصر‌ آن می‌تواند دستمایه خوبی برای نویسندگان و هنرمندان باشد.

ناصر تکمیل‌همایون از خارج که به ایران بازمی‌گردد، به مدت یک‌ ماه در دانشگاه مشغول کار می‌شود و به تعبیر خودش: «پس از یک ماه به دلیل بعضی فعالیت‌های مضره که در خارج داشتم دانشگاه را از من گرفتند»؛ اما در همین دوران است که او در برخی دانشگاه‌ها از جمله غزالی قزوین که آن زمان ملی بود و مدرسه خدمات اجتماعی ستاره فرمانفرماییان مشغول کار می‌شود. در آنجا به علاوه دوره قاجار به دوره سلطنت رضاشاه نیز می‌پردازد و به گفته خودش: «در مدرسه خدمات اجتماعی دوره رضاشاه هم قاطی دروسم شد؛ یعنی از قاجاریه شروع کردیم تا دوران رضاشاه و جلوتر. تا اینکه سعادتی نصیب ما شد و چهار، پنج سال زندان رفتیم. در زندان کتاب نبود و گاهی اوقات کتاب‌هایی به دست‌مان می‌رسید. کتاب‌های حسین مکی را در آنجا دوره کردم».

تکمیل‌همایون درباره دوره پنج‌ساله زندانش می‌گوید: «در زمان بنی‌صدر به جرم پناه‌دادن به او دستگیر شدم. بعد که از زندان خارج شدم، یارانی که ما را می‌شناختند از ما برحذر بودند که نکند در زندان ساخت و پاخت کرده باشد. دشمنانم هم فکر می‌کردند این با کاری که کرده باید اعدام می‌شد چرا نشده است؟! آنجا فهمیدم نباید درباره آدم‌ها زود قضاوت کرد. علتِ به کار مشغول‌شدن من حمایت دکتر محمود بروجردی، داماد امام (ره) بود که از قدیم من را می‌شناخت. او واسطه خیر شد و من را به پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برد که من استخدام آزمایشی شدم. قبلا دانشیار بودم و آن زمان درجه‌ام شد زیر استادیاری. دوباره بعد از پنج سال آموزشی استادیار شدم. آنجا درس تاریخ معاصر ایران می‌دادم».

نطفه کتاب چندجلدی «دکتر محمد مصدق» که فعلا کتاب اول آن به‌ طور مستقل چاپ و منتشر شده است با مقالاتی در «بخارا» و به پیشنهاد علی دهباشی شکل می‌گیرد. ناصر تکمیل‌همایون استادان بنامی داشته است که هریک بعد از انقلاب در دولت موقت نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. یدالله سحابی و مهندس مهدی بازرگان از‌ جمله این چهره‌ها هستند. او در میان این چهره‌های سیاسی، بعد از مصدق بیش از هر کسی دلبسته یدالله سحابی است. او باور دارد اگر عطار نیشابوری زنده بود، اسم یدالله سحابی را در جمع «اولیاء الله» می‌نوشت؛ اما مصدق برایش یک استثنای تاریخی است. شاید از همین‌ رو است که سال‌ها پژوهش کرده تا کتابی فراهم کند که آینه تمام‌نمای مصدق در دوره قاجار باشد. دوره‌ای که به‌ندرت می‌توان از مصدق اطلاعاتی به دست آورد. او در برابر این پرسش که بهترین دوره مصدق در دوران قاجار چه دوره‌ای است، می‌گوید: «مصدق در کوره‌های بسیاری پخته شد. یکی از این کوره‌ها مسئولیت استیفای خراسان است که در دوران جوانی‌اش رخ داد. دیگری قاطی‌شدنش با مشروطه‌خواهان بود که در این برهه، اندیشه، عدالت، دموکراسی و سوسیالیسم را فرا‌گرفت. یقینا در سنگلج تهران، محل سکونتش، این حرف‌ها را نمی‌توانست یاد بگیرد. دیگر مسئولیت‌هایی که در اداره کل وزارت دارایی داشت، مسئولیت مالیه، دادگستری و هم‌نشینی با مشیرالدوله و حتی قوام‌السلطنه با اینکه با این آخری تفاوتی جدی داشت؛ اما اوج مصدق زمانی بود که والی شیراز شد و در مقابل انگلیس‌ها بسیار قدرت نشان داد؛ ولی آنچه نام مصدق را زنده کرد مجلس پنجم بود. مجلس پنجم و مخالفت با سلطنت رضاشاه، آن‌هم نه با داد و بیداد و مرده باد و زنده باد، منطقی‌ترین صحبتی را که می‌شد آن روزها کرد انجام داد. گفت من از رضاخان خوشم می‌آید، قدرت دارد؛ اما این قدرت اگر شاه شود و بخواهد همین قدرت را اعمال کند مستبد می‌شود، پس او باید نخست‌وزیر باشد. شما می‌خواهید این فرد قدرتمند را شاه کنید و مستبدش کنید. استبداد هم یک پریود است. ملک و مملکت و پول آن غارت می‌شود و همین‌طور هم شد. رضاشاه با وجود اینکه تا ۱۳۱۰ مقداری از مصدق و مدرس حساب می‌برد؛ اما بعد از تمدید قرارداد نفت ۱۹۳۳ (۱۳۱۲)، پول بیشتری گیرش آمد و دیکتاتوری‌اش به استبداد تبدیل شد.

دیکتاتوری لااقل مبتنی بر نوعی قوانین است؛ اما مستبد قوانین را قبول ندارد و خودسر است. رضاخان بعد از تمدید قرارداد نفت این‌طور شد. با کشتار دوستانش و کشتار کسانی که حتی کمی به آنان ظنین بود آغاز کرد. حتی برخی خودشان را از ترس رضاشاه کشتند، آدم بزرگی مثل دکتر علی‌اکبر داور. وقتی در جامعه‌ای دیکتاتوری ظهور می‌کند و ماندگار می‌شود، حتما یک قدرت خارجی مدافعش است. مصدق فهمیده بود که تکیه رضاشاه به انگلیس‌هاست و رضاشاه هم چند جا گفت انگلیس‌ها من را آورده‌اند پادشاه کرده‌اند؛ ولی ندانستند چه کسی را آوردند؛ اما بعد در پایان کار هم بدون اینکه اراده‌ای از خودش نشان دهد، به او گفتند برو و او رفت. این ننگ است. اگر رضاشاه این کار را نمی‌کرد شاید علاقه‌‌ای در ما ایجاد می‌شد؛ اما انگار او فرماندهی بود که انگلیس‌ها در ایران گذاشته بودند و دوره مأموریتش تمام شده بود».

بی‌تردید یکی از درخشان‌ترین سخنرانی‌های مصدق در مجلس پنجم است که بخشی از آن این‌گونه است: «امروز مملکت ما بعد از بیست سال و این‌همه خون‌ریزی می‌خواهد سیر قهقرایی بکند و مثل زنگبار بشود که گمان نمی‌کنم در زنگبار هم این‌طور باشد که یک شخص هم پادشاه باشد و هم مسئول مملکت باشد. اگر گفتیم یک شخصی هم پادشاه باشد و هم مسئول مملکت باشد، اگر گفتیم که ایشان پادشاه و مسئول نیستند، آن‌ وقت خیانت به مملکت کرده‌ایم. برای اینکه ایشان در این مقامی که هستند مؤثر هستند و همه‌کار می‌توانند بکنند. در مملکت مشروطه رئیس‌الوزرا مهم است نه پادشاه… بنده اگر سرم را ببرند و تکه‌تکه‌ام بکنند و آقای سید یعقوب هزار فحش به من بدهد زیر بار این حرف‌ها نمی‌روم. بعد از بیست سال خون‌ریزی آقای سید یعقوب شما مشروطه‌طلب بودید؟ آزادی‌خواه بودید؟! بنده خودم شما را در این مملکت دیدم که بالای منبر می‌رفتید و مردم را دعوت به آزادی می‌کردید، حالا عقیده شما این است که یک کسی در مملکت باشد که هم شاه باشد هم رئیس‌الوزرا هم حاکم؟ اگر این‌طور باشد که ارتجاع صرف است، استبداد صرف است. پس چرا خون شهدای راه آزادی را بی‌خود ریختید؟!». این مختصری از سخنان تند و تیز مصدق در مجلس پنجم علیه رضاشاه و نمایندگانی است که درصدد تثبیت دیکتاتوری او در ایران هستند. تکمیل‌همایون درخصوص مجلس پنجم می‌گوید: «مجلس پنجم اوج مصدق است، گرچه در مجلس ششم هم لوایح خوبی ارائه داد و سخنان خوبی گفت؛ اما از دوره هفتم تا سیزدهم دیگر او را به مجلس راه ندادند حتی رأی خودش به خودش را در مجلس سیزدهم نخواندند، حکایت مدرس است که وقتی آرا را ‌خواندند و گفتند هیچ رأیی نیاورده، گفت من خودم که به خودم رأی داده‌ام! اما در دوره چهاردهم مردم که سابقه مصدق را دیده بودند، مخصوصا دوران تبعیدش به بیرجند و قصد رضاشاه برای کشتن او، از مصدق چهره‌ای متفاوت ساخته بود. به‌راستی اگر جنگ جهانی دوم پایان نمی‌گرفت مصدق هم به سرنوشت مدرس گرفتار می‌شد. مصدق با وساطت پسرش دکتر غلامحسین مصدق که با ارنست پرون دوستی داشت و او نیز با شاه آشنا بود، آزاد شد. مردم در دوره چهاردهم در انتخابات شرکت کردند و مصدق کمترشناخته‌شده و از صحنه سیاست به‌دور را به اولین رأی تهران تبدیل کردند. این دوران درخشندگی واقعی مصدق بود».

به باور تکمیل‌همایون، مردمِ دوران نهضت ملی خیلی جلوتر از مردمِ دوران نهضت مشروطه بودند. رضاشاه رفته بود و وحشت دیکتاتوری تمام شده بود. با وجود اینکه مردم در انتخابات شرکت ‌کردند؛ اما اکثریت باز با طرفداران هیئت حاکمه بود. مصدق و چند نفر دیگر که نامزد انتخابات شدند، قاعده موازنه منفی و اصلاح مطبوعات، اصلاح ادارات و شهرداری‌ها را آغاز کردند و این اصلاحات به ملی‌شدن صنعت نفت انجامید.

یکی از بخش‌های مهم کتاب، فصل یازدهم مربوط به قرارداد وثوق‌الدوله و موضع‌گیری دکتر مصدق است. این فصل به‌خوبی نشان می‌دهد از دل آشوب و عدم مدیریت و ناکارآمدی چگونه زمینه سیاسی، مستعد ظهور چهره‌ای مانند رضاشاه شده است: «شمال ایران دستخوش سیطره روس‌ها بود که در تقابل و جنگ و ستیز با سیاست انگلستان قرار داشت و در جنوب ایران، صولت‌الدوله قشقایی و روحانیون فارس مردم را به قیام علیه انگلیس‌ها تحریک و تهییج می‌کردند. نجفقلی‌ خان، صمصام‌السلطنه بختیاری، رئیس‌الوزرای کابینه چهل‌وچهارم مشروطیت، در زمان قحطی و اغتشاش، زمام امور کشور را در دست داشت و تلاش‌هایش احمدشاه جوان را ترساند و از او خواست استعفا دهد. صمصام‌السلطنه نپذیرفت. او که حکومت نظامی دولت را لغو کرده و با همگامی هیئت وزیران قرارداد شیلات لیانازوف و کاپیتولاسیون را باطل اعلام کرده بود، به حکومت خود ادامه می‌‌داد. در ۲۶ تیرماه ۱۲۹۷ خورشیدی احمدشاه به تقاضای روحانیون و اصلاح‌طلبان و برخلاف قانون اساسی وثوق‌الدوله را به ریاست‌الوزرایی منصوب کرد و به دستور او از ورود صمصام‌السلطنه و وزیرانش به مقر دولت جلوگیری کرد».

بعد از یکه‌تازی وثوق‌الدوله و پایان جنگ جهانی اول، انگلیس در ایران بدون رقیب شد؛ چراکه روس‌ها درگیر جنگ داخلی شده بودند و اینک انگلیس می‌توانست ایران را به‌راحتی به تحت‌الحمایگی خود درآورد. به نقل از لرد کرزن: «تا پیش از عقد قرارداد ۱۹۰۷ روسیه تمام ایران را می‌خواست و حاضر بود از این خوان گسترده یغما سهمی نصیب انگلستان شود؛ اما اکنون که روس‌ها در جنگ شکست خورده و دچار انقلاب داخلی شده بودند، لرد کرزن می‌خواست همان نقشه قدیم آنها را این بار به نفع انگلستان اجرا کند و با استقرار نظام مستشاری در ایران سرتاسر خاک این کشور را تحت حاکمیت غیرمستقیم بریتانیا قرار دهد. منظور و هدف نهایی قرارداد ۱۹۱۹ همین بود و بس». در همین دوران بود که سید‌حسن مدرس در داخل ایران علیه وثوق‌الدوله و قرارداد ۱۹۱۹ واکنش سختی نشان داد و محمد مصدق که در سوئیس و خارج از ایران به سر می‌برد، از طریق رسانه‌ها و مراجع بین‌المللی علیه انگلیس و وثوق‌الدوله و قرارداد ننگین‌شان فعالیت کرد. آنچه را که ناصر تکمیل‌همایون به آن باور دارد و همواره در این کتاب بر آن تأکید می‌گذارد به‌وضوح در عملکرد مصدق می‌توان دید. او می‌گوید: «در زندگی مصدق دو وجه اساسی وجود دارد: اصل استقلال و آزادی. مصدق معتقد است جامعه ما باید به این دو اصل اعتقاد داشته باشد. اولا مستقل باشد، با هیچ نیروی خارجی نه‌ اینکه رابطه نداشته باشد، زیر سلطه هیچ نیروی خارجی‌ نباشد. در خود ایران هم جامعه آزاد باشد. احزاب و گروه‌ها آزاد باشند»؛ اما بیش از اینها، یکی از ویژگی‌های بارز مصدق این بود که همواره متکی به مجلس مردمی بوده است. تکمیل‌همایون در‌این‌باره می‌گوید: «در دوران نخست‌وزیری مصدق هر اتفاقی که می‌افتاد نمی‌دانستند چه کنند، مصدق می‌گفت من امشب در تلویزیون اعلام می‌کنم ببینیم مردم چه می‌گویند. او می‌خواست سیاستش کاملا مردمی باشد و بعد بر مبنای مشروطیت. می‌شود گفت کسی که در ایران به قانون واقعا اعتقاد داشته و آن قانون مشروطه بوده، دکتر مصدق بوده است. این امتیاز بسیار بالایی برای مصدق است که او را در تمام دوران زندگی‌اش به یک اسطوره ملی و استقلال‌طلب و مؤمن به دموکراسی واقعی تبدیل کرد».

The post روایت یک گفت‌وگو با ناصر تکمیل‌همایون appeared first on سایت خبری تحلیلی رصد خبر.

عبور از قرن ۱۴ و ورود به قرن ۱۵ در تقویم هجری شمسی برای ایرانیان ممکن است یادآور خاطرات مهم سیاسی قرن گذشته باشد. انقلاب مشروطه در قرن ۱۳ اتفاق افتاد و سال قبل از ورود ایران به قرن ۱۴ با یک کودتا در اسفند ۱۲۹۹ و ظهور رضاخان در تاریخ ایران همراه بود. رضاخانی که به سرعت خود را در ارکان قدرت تثبیت کرد تا جایی که توانست سلسه قاجاریه را از سیاست ایران حذف و پادشاهی پهلوی را جایگزین آن کند. هر چند که این پادشاهی به رضاشاه و پسرش محمدرضاشاه وفا نکرد و با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، بنیان پادشاهی از ایران برچیده شد.

۱. انقراض قاجاریه: ۱۳۰۴

در نهم آبان ۱۳۰۴ با رأی ۸۰ نماینده از ۸۵ نماینده مجلس شورای ملی به ریاست سید محمد تدین، احمدشاه قاجار که در اروپا حضور داشت از پادشاهی خلع و پادشاهی سلسله قاجاریه در ایران پس از ۱۵۳ سال منقرض شد. سید حسن مدرس، محمد مصدق و سیدحسن تقی‌زاده از جمله مخالفان این قانون بودند و آن را به درستی خلاف قانون اساسی می‌دانستند.

ماده واحده خلع قاجاریه به این شرح بود: «مجلس شورای ملی به نام سعادت ملت، انقراض سلطنت قاجاریه را اعلام نموده و حکومت موقتی را در حدود قانون اساسی و قوانین موضوعه مملکتی به شخص آقای رضاخان پهلوی واگذار می‌کند. تعیین تکلیف قطعی حکومت موکول به نظر مجلس مؤسسان است که برای تغییر مواد ۳۶–۳۷–۳۸–۴۰ متمم قانون اساسی تشکیل می‌شود.»

پس از این اتفاق احمدشاه قاجار در پاریس در یک مصاحبه مطبوعاتی و با صدور اعلامیه، عزل خود را از سلطنت، غیرقانونی خواند و آن را به زور اسلحه و قشون دانست. با این وجود، در ایران سلطنت قاجار رسما کنار زده شد و پس از تشکیل مجلس موسسان در ۱۵ آذر ۱۳۰۴، در ۲۲ آذر همان سال با اصلاح مواد ۳۶ تا ۴۰ متمم قانون اساسی و طبق اصل ۳۶، “سلطنت مشروطه ایران از طرف ملت به وسیله مجلس مؤسسان به شخص اعلیحضرت، شاهنشاه رضاشاه پهلوی تفویض شد و در اعقاب ذکور ایشان نسلاً بعد نسل برقرار خواهد بود”.

دو روز بعد رضاشاه در محل تکیه دولت و در برابر نمایندگان مجلس سوگند خورد و رسما سلطنت پهلوی در ایران آغاز به کار کرد. مراسم تاجگذاری رضاشاه در چهارم اردیبهشت ۱۳۰۵ برگزار شد.

۲. اشغال ایران توسط متفقین و استعفای رضاشاه: ۱۳۲۰

در جریان جنگ جهانی دوم پس از حمله آلمان به شوروی، با وجود اینکه ایران رسما بی‌طرفی خود را در جنگ اعلام کرده بود، نیروهای متفقین به بهانه حضور مستشاران آلمانی در سحرگاه سوم شهریور ۱۳۲۰ به ایران حمله کرده و نیروهای بریتانیا از جنوب و غرب و نیروهای شوروی از شمال، با بمباران تعدادی از شهرها و حمله به کشتی‌ها و اماکن نظامی از مرزهای ایران عبور کردند و با اشغال شهرها، پیشروی خود را به سمت تهران آغاز کردند.

با این اتفاق رجبعلی منصور از نخست‌وزیری کناره‌گیری کرد و محمدعلی فروغی که در ۱۳۰۴ اولین نخست‌وزیر رضاشاه بود، در ۵ شهریور ۱۳۲۰ به نخست‌وزیری برگزیده شد. رضاشاه که از پیشروی قوای متفقین به خصوص ارتش سرخ شوروی به سمت تهران نگران بود و سرنوشتی مثل نیکلای دوم آخرین تزار روسیه را در انتظار خود می‌دید، به پیشنهاد فروغی و برای حفظ سلطنت در خاندان پهلوی در ۲۵ شهریور به نفع پسرش محمدرضا پهلوی از سلطنت کناره‌گیری کرد و راهی اصفهان شد.

با این وجود فردای آن روز متفقین تهران را اشغال کرده و قدرت را عملا در دست گرفتند. رضاشاه در ۳۰ شهریور از طریق بندرعباس با یک کشتی انگلیسی به جزیره موریس در آفریقای جنوبی تبعید شد.

۳. ملی شدن صنعت نفت: ۱۳۲۹

از ۱۲۸۰ که ویلیام ناکس دارسی بریتانیایی حق اکتشاف و استخراج نفت ایران را در دربار مظفرالدین شاه قاجار به دست گرفت تا سال ۱۳۲۹، موضوع نفت و عواید حاصل از آن یکی از موضوعات مناقشه‌برانگیز میان ایران و بریتانیا بود. از الغای قرارداد دارسی در سال ۱۳۱۲ توسط رضاشاه و قرارداد جدید شرکت نفت ایران و انگلیس تا قرارداد الحاقی گس-گلشاییان در ۲۶ تیر ۱۳۲۸، که در هیچ کدام حقوق عادلانه‌ای برای ایران در نظر گرفته نشده بود، همواره بسیاری از سیاستمداران ایرانی که سابقه ملی یا مذهبی داشتند به دنبال ملی کردن صنعت نفت و گرفتن حق ایران بودند.

با تشکیل مجلس شانزدهم و حضور اقلیت جبهه ملی به ریاست محمد مصدق، تلاش‌ها برای ملی کردن صنعت نفت و مخالفت با سپهبد حاج‌علی رزم‌آرا نخست‌وزیر وقت که قصد مصالحه با انگلیس را داشت بالا گرفت. رزم‌آرا معتقد بود که ایران توان فنی در اختیار گرفتن کامل صنعت نفت را ندارد. در ۱۶ اسفند ۱۳۲۹ رزم‌آرا توسط خلیل طهماسبی از اعضای گروه فداییان اسلام سید مجتبی نواب‌صفوی، در مسجد شاه ترور شد. فردای آن روز کمیسیون نفت مجلس پیشنهاد ملی کردن صنعت نفت را تصویب و این متن پیشنهادی را اعلام کرد: «به‌نام سعادت ملت ایران و به‌منظور کمک به تأمین صلح جهانی، امضاکنندگان ذیل پیشنهاد می‌نماییم که صنعت نفت ایران در تمام مناطق کشور بدون استثناء ملی اعلام شود یعنی تمام عملیات اکتشاف، استخراج و بهره‌برداری در دست دولت قرارگیرد.»

این متن در ۲۴ اسفند ۱۳۲۹ در مجلس شورای ملی تصویب شد و در ۲۹ اسفند همان سال با تصویب توسط مجلس سنا، صنعت نفت ایران ملی شد. اتفاقی که به رهبری محمد مصدق و جبهه ملی و با همکاری آیت‌الله سید ابوالقاسم کاشانی و بخش مذهبی رخ داد و مقدمات نخست‌وزیری مصدق را فراهم کرد.

۴. کودتای ۲۸ مرداد: ۱۳۳۲

در ۷ اردیبهشت ۱۳۳۰ و پس از ملی شدن صنعت نفت، محمد مصدق به عنوان رهبر این جریان به نخست‌وزیری رسید. در این میان محمدرضاشاه از یک سو و دولت انگلیس از سوی دیگر به عنوان مخالفان اصلی دولت ملی مصدق، فشارهای مختلفی را به وی و دولتش وارد کردند. در تیر ۱۳۳۱ و به دنبال درخواست مصدق برای تعیین وزارت جنگ از سوی نخست‌وزیر، دعوای ملی‌گراها با سلطنت‌طلبان که از دولت مصدق هراس داشتند بالا گرفت و مصدق در اعتراض از نخست‌وزیری کناره‌گیری کرد. محمدرضاشاه با پذیرش استعفای مصدق به سرعت احمد قوام‌السلطنه را به عنوان نخست‌وزیر به مجلس معرفی کرد اما با حضور طرفداران مصدق در خیابان و حمایت آیت‌الله کاشانی و اعتصاب اصناف مختلف، پس از پنج روز کشمکش و کشته شدن شماری از معترضان، در ۳۰ تیر ۱۳۳۱ شاه و ارتش عقب‌نشینی کرده و مصدق به نخست‌وزیری بازگشت.

واقعه‌ای که به قیام ۳۰ تیر معروف شد یک سال بعد و در مرداد ۱۳۳۲، به دنبال جدایی مصدق و کاشانی، نگرانی آمریکا از نفوذ کمونیسم در دولت ایران، کوتاه ماندن دست انگلیس از نفت ایران، و ترس شاه از براندازی سلطنت توسط مصدق و ایجاد جمهوری، با کودتای ۲۸ مرداد شکست خورد. مصدق که انحلال مجلس هفدهم را به همه‌پرسی گذاشته بود با انحلال مجلس عملا به شاه این اجازه را داد که وی را از نخست‌وزیری برکنار کند.

از طرفی با همکاری سازمان‌های جاسوسی آمریکا و انگلیس طرح کودتا علیه مصدق موسوم به عملیات آژاکس شکل گرفته بود. ابتدا در ۲۵ مرداد ۱۳۳۲ محمدرضاشاه با برکناری مصدق، ژنرال فضل‌الله زاهدی را به نخست‌وزیری برگزید اما مصدق که از کودتا علیه دولتش باخبر شده بود مقاومت کرده و عزل خود را خلاف روح قانون اساسی مشروطه دانست و با بازداشت برخی از افسران جلوی کودتا را گرفت. شاه که در کلاردشت بود به بغداد و پس از آن به رم گریخت و برخی گروه‌ها از جمله حزب توده با برگزاری تظاهرات و پخش شایعات از سرنگونی حکومت پهلوی و برقرای جمهوری سخن می‌گفتند.

اما سه روز بعد و در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ با بالا گرفتن درگیری میان طرفداران و مخالفان مصدق، عوامل کودتا از نظامیان وفادار به شاه تا برخی اوباش و جریاناتی که با دلارهای آمریکایی به مخالفت با مصدق می‌پرداختند کنترل تهران را در دست گرفته و با حمله نیروهای نظامی به خانه مصدق، کودتا به پیروزی رسید. زاهدی نخست‌وزیر شد، محمدرضاشاه پیروزمندانه به ایران بازگشت و با دستگیری و محاکمه مصدق، دولت ملی او پس از دو سال، سقوط کرد تا فصل جدیدی در تاریخ سلطنت پهلوی رقم بخورد.

۵. قیام خونین ۱۵ خرداد: ۱۳۴۲

در ۲۱ دی ۱۳۴۱ محمدرضا شاه در کنگره ملی کشاورزان در تهران خبر اصلاحات و همه‌پرسی را برای پذیرش یا رد آن به کشاورزان و عموم مردم ارائه داد. پس از آن در تاریخ ۶ بهمن ۱۳۴۱ عموم مردم نیز در یک همه‌پرسی سراسری، به اصلاحات رأی مثبت دادند. شاه این اصلاحات را انقلاب سفید نامید. انقلاب سفید نام یک سلسله تغییرات اقتصادی و اجتماعی شامل اصول نوزده‌گانه بود. همچنین انجمن‌های ایالتی و ولایتی مصوب مجلس اول شورای ملی که در ۱۴ مهر ۱۳۴۱ با ۹۲ ماده و ۱۷ تبصره از تصویب کابینه امیر اسدالله علم گذشت. به موجب این مصوبه که در غیاب مجلس، حکم قانون را داشت، به زنان حق رأی داده می‌شد و زنان به خدمت سربازی فرستاده می‌شدند و همچنین شرط مسلمان بودن و سوگند به قرآن مجید از شرایط انتخاب شوندگان حذف شد.

امام خمینی (ره) از جمله مخالفان سرسخت این قوانین بود و در سخنرانی‌ها و اعلامیه‌هایی با آن به مخالفت پرداخت. در ۲ فروردین ۱۳۴۲ و در سالگرد شهادت امام جعفر صادق (ع)، نیروهای ساواک با حضور در قم تلاش کردند مجلس عزاداری و سخنرانی‌ها را به اغتشاش بکشانند. عصر همان روز به دعوت آیت‌الله سید محمدرضا گلپایگانی، مجلسی در مدرسه فیضیه برگزار شد. مأموران امنیتی در اواسط سخنرانی، وارد شدند و طلاب را مورد حمله قرار دادند. زد و خورد بین طلاب و مأمورین مخفی شدت گرفت. در این هنگام، نیروهای مسلح وارد درگیری شدند و گروه بسیاری از طلاب را زخمی و مجروح کردند و چند نفر به شهادت رسیدند. امام خمینی در آن روز در سخنرانی خود به شدت شاه را مورد انتقاد قرار داد و به انتشار اعلامیه‌هایی علیه شاه و اصلاحاتش اقدام کرد.

امام خمینی (ره) همچنین در سخنرانی روز عاشورای آن سال (۱۳ فروردین ۱۳۴۲) پس از اشاره به واقعه کربلا، حادثه مدرسه فیضیه را به کربلا تشبیه کرد و با حمله به شاه گفت: «آقای شاه من به شما نصیحت می‌کنم دست از این اعمال بردار. من میل ندارم که اگر روزی ارباب‌ها بخواهند تو بروی مردم شکرگزاری کنند. من نمی‌خواهم تو اینطور باشی من میل ندارم تو مثل پدرت بشوی، نصیحت مرا بشنو، از علمای اسلام بشنو، اینها صلاح ملت را می‌خواهند، اینها صلاح مملکت را می‌خواهند، از اسراییل نشنو، اسراییل به درد تو نمی‌خورد، قرآن به درد تو می‌خورد.»

در این روز تعدادی از اهالی تهران هم با حضور در مقابل کاخ مرمر شعار “مرگ بر دیکتاتور” سر دادند. پس از این اتفاقات، در بامداد ۱۵ خرداد، چند مأمور پس از محاصره خانه امام خمینی، به درون خانه ریختند و ایشان را دستگیر کردند و ابتدا به بازداشتگاه باشگاه افسران و س‍پس غروب روز بعد، به زندان قصر تهران بردند. با انتشار خبر دستگیری امام خمینی، مردم در تهران، قم، شیراز، مشهد و ورامین و پیشوا به خیابان‌ها ریختند و شعارهایی مثل “یا مرگ یا خمینی” سردادند. این تجمعات با واکنش نیروهای امنیتی و ارتش همراه شد و تعدادی از مردم در این تظاهرات به شهادت رسیدند. این حوادث باعث شد تا آوازه مبارزات امام خمینی (ره) علیه شاه بیشتر شود و با تایید مرجعیت ایشان توسط مراجع وقت آن زمان، نهضت اسلامی به رهبری امام خمینی (ره) از سال ۱۳۴۲ قوت بیشتری گرفت.

۶. فرار شاه: ۱۳۵۷

با اوج‌گیری اقدامات انقلابی مردم به رهبری امام خمینی (ره) که پس از تبعید ۱۵ ساله به ترکیه و عراق، راهی نوفل‌لوشاتو در پاریس شده بود، محمدرضا شاه دست به دامن نیروهای جبهه ملی شد تا شاید بتواند آتش خشم مردم انقلابی علیه حکومت خود را خاموش کند. شاه پس از برکناری و زندانی کردن هویدا، ابتدا جعفر شریف‌امامی و سپس ارتشبد غلامرضا ازهاری را به نخست‌وزیری رساند اما با سقوط دولت‌های آنها شاپور بختیار که از اعضای جبهه ملی بود به نخست‌وزیری رسید و تلاش کرد دست به اصلاحاتی بزند.

در این میان شاه که از خشم عمومی نسبت به خود هراسان شده بود، در ۲۶ دی ۱۳۵۷ کشور را به مقصد آسوان مصر و به بهانه استراحت و معالجه ترک کرد تا شاید بختیار بتواند اوضاع را کنترل کند و یا با کودتایی مثل سال ۱۳۳۲، شاه دوباره پیروزمندانه به کشور بازگردد. اما هیچ کدام از این اتفاقات نیفتاد و با فرار شاه، رژیم پهلوی عملا سقوط کرده تلقی شد.

۷. پیروزی انقلاب اسلامی: ۱۳۵۷

۱۷ روز پس از فرار شاه، امام خمینی (ره) که در پاریس انقلابیون را رهبری می‌کرد تصمیم گرفت به ایران بازگردد. دولت بختیار ابتدا با بستن فرودگاه‌ها اجازه بازگشت نداد اما سرانجام در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷ پرواز انقلاب در فرودگاه مهرآباد به زمین نشست و امام خمینی (ره) با استقبال بینظیر مردم وارد کشور شد. امام در سخنرانی خود در بهشت زهرا عملا با عنوان کردن اینکه دولت تعیین می‌کند، دولت بختیار را غیرقانونی دانست و با پیشنهاد شورای انقلاب، در ۱۵ بهمن، مهدی بازرگان به عنوان نخست‌وزیر دولت موقت از سوی امام معرفی شد.

در این میان تظاهرات مردم در شهرهای مختلف علیه شاه و دولت بختیار ادامه داشت. پیوستن همافران ارتش در ۱۹ بهمن به انقلابیون و بیعت آنان با امام، ضربه دیگری به رژیم پهلوی وارد کرد. در ۲۰ بهمن گارد شاهنشاهی تلاش کرد با حمله به پایگاه نظامی تکنیسین‌ها و همافران نیروی هوایی، آنها را سرکوب کند اما با حضور مردم مسلح در اطراف پادگان و کمک به همافران محاصره‌شده پس از شش ساعت درگیری، گارد شاهنشاهی عقب‌نشینی کرد.

ظهر روز ۲۲ بهمن در حالی که همچنان درگیری‌ها در نقاط مختلف تهران ادامه داشت، اعلامیه بی‌طرفی ارتش که شاه حساب ویژه‌ای روی آن باز کرده بود منتشر شد و با کنار کشیدن نیروهای نظامی، نقاط کلیدی تهران به دست انقلابیون افتاد. با تسخیر صداوسیما، در ساعت ۱۸ صدایی در رادیو اعلام کرد: «اینجا تهران است، صدای راستین ملت ایران، این صدای انقلاب ایران است که می‌شنوید». در این روز انقلاب اسلامی ایران به پیروزی رسید و نظام شاهنشاهی پس از بیش از ۲۵۰۰ سال از ایران برچیده شد و مهمترین اتفاق سیاسی قرن ۱۴ در ایران رقم خورد.

۸. حمله صدام به ایران: ۱۳۵۹

با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، صدام حسین رئیس جمهوری عراق که پیش از انقلاب هم تنش‌هایی را با ایران تجربه کرده بود، با این ذهنیت که ایران انقلابی دچار هرج و مرج است و با ادعای رسیدن به تهران و هدف حداقلی جدا کردن خوزستان از ایران، در ۲۹ شهریور ۱۳۵۹ با استفاده از عنصر غافلگیری تهاجم همه‌جانبه خود را علیه ایران آغاز کرد و به بمباران فرودگاه‌های چند شهر بزرگ از جمله تهران پرداخت.

با این اقدام صدام ناقوس جنگ بین ایران و عراق رسما به صدا درآمد. جنگی که هشت سال به طول انجامید. در ابتدای جنگ، رژیم بعث عراق توانست شهرها و مناطقی را به اشغال خود دربیاورد اما از سال ۱۳۶۱ و پس از آزادسازی خرمشهر، کم کم مناطق اشغال شده پس گرفته شد و ایران حتی بخش‌هایی از خاک عراق را به تصرف درآورد. در این جنگ بارها مناطق مرزی میان دو کشور دست به دست شد اما نهایتا در پایان جنگ، نیروهای ایران و عراق به مرزهای بین‌المللی پیش از جنگ بازگشتند.

۹. انتخاب و عزل بنی‌صدر: ۱۳۵۸-۱۳۶۰

اولین انتخابات ریات جمهوری ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ۵ بهمن ۱۳۵۸ برگزار شد و سید ابوالحسن بنی‌صدر با کسب بیش از ۱۰ میلیون رای (۷۶.۵ درصد) به عنوان اولین رئیس‌جمهور تاریخ ایران انتخاب شد. بنی‌صدر پس از رسیدن به قدرت کم کم از سران انقلاب فاصله گرفت و با رسیدن به فرماندهی کل قوا خود را حاکم مطلق ایران می‌دانست. نوع فرماندهی او در جنگ عراق علیه ایران و شکست‌های نیروهای ایرانی و از دست دادن مناطق مرزی، انتقادات زیادی را به نوع فرماندهی او وارد کرد. ضمن اینکه دعواهای سیاسی او به انقلابیون و برخی نهادهای انقلابی، وضعیت آشفته‌ای را در کشور ایجاد کرده بود.

از طرفی سازمان مجاهدین خلق خود را به بنی‌صدر نزدیک کردند و رئیس‌جمهور عملا به اپوزیسیونی درون نظام بدل شده بود که هر روز به یکی از انقلابیون یا نهادهای انقلاب حمله و یا به زعم خود علیه آنان افشاگری می‌کرد. اختلافات بنی‌صدر با حزب جمهوری اسلامی، محمدعلی رجایی نخست‌وزیرش و سید محمد بهشتی رئیس دیوان عالی کشور با تحریکات و سخنرانی‌ها و مقالات بنی‌صدر در روزنامه‌اش (انقلاب اسلامی) هر روز بیشتر می‌شد. غائله ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ در دانشگاه تهران و سخنرانی تند بنی‌صدر، آتش اختلافات سیاسی را بیشتر کرد تا جایی که در اوایل خرداد ۱۳۶۰، امام خمینیبا تقبیح اقدامات بنی‌صدر، او را شخصی خواند که خود را بالاتر از قانون می‌بیند و به مصوبات مجلس بی‌اعتنا است. چند روز بعد روزنامه انقلاب اسلامی توقیف شد و امام (ره)، بنی‌صدر را از سمت فرماندهی کل قوا برکنار کرد.

این اتفاقات مقدمه بررسی عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر را در مجلس اول مهیا کرد و نمایندگان به ریاست اکبر هاشمی‌رفسنجانی که اکثریت مجلس را از طریق حزب جمهوری اسلامی در دست داشتند، سرانجام در روز ۳۱ خرداد ۱۳۶۰ با ۱۷۷ رای موافق، نفر در مقابل ۱۲ رأی ممتنع و یک رأی مخالف به عدم کفایت سیاسی بنی‌صدر برای ریاست جمهوری رای مثبت دادند تا اولین رئیس جمهوری اسلامی ایران پس از ۱۶ ماه از ریاست جمهوری عزل و از کشور متواری شود.

۱۰. ترور مقامات ارشد جمهوری اسلامی: ۱۳۶۰

پس از برکناری بنی‌صدر، سازمان مجاهدین خلق که خود را به رئیس‌جمهور معزول نزدیک کرده بود، اقدامات مسلحانه پنهانی خود را کنار گذاشت و رسما با جمهوری اسلامی وارد جنگ مسلحانه شد. در تابستان سال ۱۳۶۰ اعضای سزمان مجاهدین خلق علاوه بر بمب‌گذاری در تجمعات مردمی و ترور مردم انقلابی، اقداماتی را علیه سران نظام انجام دادند. ابتدا در هفتم تیر ۱۳۶۰ با بمب‌گذاری در دفتر حزب جمهوری اسلامی، آیت‌الله سید محمد بهشتی رئیس دیوان عالی کشور (قوه قضاییه وقت) و ۷۲ نفر از همراهانش که تعدادی وزیر و نماینده مجلس هم در میان آنان بود به شهادت رسیدند.

ترور نافرجام آیت‌الله سید علی خامنه‌ای امام جمعه موقت تهران از دیگر اقدامات صورت گرفته علیه سران انقلاب بود. ضمن اینکه ترور امام خمینی (ره) هم در برنامه سازمان بود که به سرانجام نرسید. پس از بنی‌صدر، محمدعلی رجایی به ریاست جمهوری رسید و محمدجواد باهنر نخست‌وزیر دولت وی شد اما سازمان مجاهدین خلق با بمب‌گذاری در دفتر نخست‌وزیری در ۸ شهریور ۱۳۶۰، این دو مقام ارشد و سه نفر از اعضای شورای امنیت را به شهادت رساندند.

ترور برخی دیگر از مقامات از جمله آیت‌الله قدوسی دادستان کل انقلاب، آیت‌الله مدنی امام جمعه موقت تبریز، حجت‌الاسلام بهشتی‌نژاد جانشین امام جمعه اصفهان، محمد کچویی مدیر زندان اوین، سید رضا کامیاب نماینده مشهد، حسن آیت نماینده تهران، حجت‌الاسلام خدادادی نماینده امام در جهاد سازندگی انزلی، علی انصاری استاندار گیلان و معاونش علیرضا نورائی از جمله ترورهای دیگر توسط سازمان مجاهدین خلق و گروه‌های چریکی ضدانقلاب بود که در سال ۱۳۶۰ اتفاق افتاد و این سال را به عنوان سال ترور در انقلاب ثبت کرد.

۱۱. پذیرش قطعنامه ۵۹۸: ۱۳۶۷

جنگ هشت ساله عراق علیه ایران در سال ۱۳۶۷ به پایان رسید. سازمان ملل متحد در ۲۷ تیر ۱۳۶۶، برای پایان دادن به جنگ ایران و عراق قطعنامه ۵۹۸ را در ۱۰ بند صادر کرد و رژیم عراق بلافاصله آن را پذیرفت. ایران به قطعنامه انتقاداتی داشت اما نهایتا یک سال بعد، فرسوده شدن نیروهای ایرانی و نبود امکانات کافی برای ادامه جنگ و نگرانی از اینکه عراق با هجومی گسترده، دوباره بخش‌هایی از خاک ایران را اشغال کند از یک سو و از سوی دیگر نامه برخی سران جنگ به امام (ره) درباره نبود امکان ادامه جنگ با وضع موجود، سرانجام سبب شد تا در ۲۷ تیر ۱۳۶۷ امام خمینی (ره) علیرغم میل باطنی و با عنوان کردن اینکه با پذیرش قطعنامه، جام زهر می‌نوشد، قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران پذیرفته شد و جنگ هشت سال عراق علیه ایران در ۲۹ تیر ۱۳۶۷ رسما به پایان رسید.

بمباران شیمیایی و استفاده از سلاح‌های نامتعارف از جمله اقدامات رژیم صدام در این جنگ بود. در جنگ هشت ساله عراق علیه ایران، بیش از ۱۵۰ هزار ایرانی به شهادت رسیدند، نزدیک به ۶۰ هزار نفر مفقود و حدود ۵۰۰ هزار نفر دچار مجروحیت و معلولیت شدند و نزدیک به ۶۳۰ میلیارد دلار خسارت مالی به ایران وارد شد. این جنگ از جمله جنگ‌های ۲۰۰ سال اخیر ایران بود که در پایان آن هیچ بخشی از خاک کشور در دست دشمن باقی نماند و از ایران جدا نشد.

۱۲. رحلت امام خمینی و جانشینی آیت‌الله خامنه‌ای: ۱۳۶۸

شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ امام خمینی (ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران که در بیمارستان بستری بود درگذشت. انتشار این خبر صبح روز بعد، مردم ایران را در شوک و غم فرو برد و بزرگترین تشییع پیکر تاریخ ایران توسط میلیون‌ها ایرانی صورت گرفت. رهبر فقید جمهوری اسلامی بزرگترین اتفاق قرن ۱۴ ایران یعنی انقلاب اسلامی را رقم زده بود و حالا فقدانش ضایعه‌ای بزرگ برای مردم ایران به حساب می‌آمد.

از طرفی موضوع جانشینی امام راحل و درگیر نشدن کشور با بحرانی سیاسی، باعث شد تا اعضای مجلس خبرگان رهبری به سرعت در همان روز جلسه‌ای فوق‌العاده تشکیل دهند و پس از بحث و گفت‌وگوهای مفصل، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری به ریاست آیت‌الله علی مشکینی، ابتدا با قبول استعفای آیت‌الله حسینعلی منتظری از قائم‌مقامی رهبری، با رای ۶۰ نفر از ۷۴ نماینده حاضر، آیت‌الله سید علی خامنه‌ای به عنوان جانشین امام و دومین رهبر جمهوری اسلامی برگزیده شد.

این انتخاب به صورت موقت انجام شد تا پس از بازنگری قانون اساسی شکل دائمی به خود بگیرد. بعد از همه‌پرسی تغییر قانون اساسی، در ۶ مرداد ۱۳۶۸ ۱۳۶۸،جلسه بعدی مجلس خبرگان برای دائمی کردن دوران رهبری آیت‌الله خامنه‌ای، در ۱۵ مرداد ۱۳۶۸، تشکیل و ایشان به صورت دائمی و با درصدی بیشتر از دفعه قبل از سوی نمایندگان مجلس خبرگان رهبری به عنوان رهبر جمهوری اسلامی انتخاب شد.

۱۳. دوم خرداد: ۱۳۷۶

شاید بتوان تاریخ جمهوری اسلامی را به قبل و بعد از دوم خرداد ۱۳۷۶ تقسیم کرد. دسته‌بندی‌های سیاسی درون جمهوری اسلامی در دهه ۶۰ به دو جناح چپ و راست در دهه ۷۰ شدت بیشتری پیدا کرد. در حالی که در دهه ۶۰ بیشتر نهادها در دست جناح چپ بود این اتفاق در دهه ۷۰ برعکس شد و با ریاست اکبر هاشمی‌رفسنجانی بر قوه مجریه، علی‌اکبر ناطق‌نوری بر قوه مقننه و محمد یزدی بر قوه قضاییه، این راستی‌ها بودند که قدرت را در دست داشتند.

با نزدیک شدن به روزهای پایانی ریاست جمهوری هاشمی‌رفسنجانی، خیلی‌ها بر این باور بودند که دولت او با ریاست ناطق‌نوری ادامه پیدا خواهد کرد. در این زمان جناح چپ که در دهه ۶۰ با انشعاب مجمع روحانیون مبارز از جامعه روحانیت مبارز به منتقدی قابل توجه در درون نظام تبدیل شده بود، سید محمد خاتمی را به عنوان کاندیدای خود در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ معرفی کرد. خاتمی و یارانش برای محک زدن خود و ایجاد جناحی منتقد اما قدرتمند و کسب سرمایه اجتماعی وارد عرصه انتخابات شدند و چندان به پیروزی امیدوار نبودند.

اما موجی که در جامعه حول محور حمایت از خاتمی شکل گرفت، طوفانی سیاسی در کشور ایجاد کرد و خاتمی در انتخابات دوم خرداد ۱۳۷۶ با ۲۰ میلیون رای (۶۹.۹ درصد) توانست به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شود و رهبر انقلاب از این روز با عنوان حماسه دوم خرداد یاد کردند. رئیسی‌جمهوری که با رویکردی متفاوت بر ریاست قوه مجریه تکیه زد و از آن پس جناح چپ با عنوان اصلاح‌طلبان شناخته شدند. صحبت از جامعه مدنی، آزادی‌های فردی و اجتماعی، حقوق بشر، آزادی مطبوعات و احزاب، انتقاد علنی از حاکمان و رشد اقتصادی از جمله دستاوردهای انتخابات ۱۳۷۶ بود که باعث شد فضای بسته پیش از آن شکسته شود. هرچند شدت گرفتن اختلافات سیاسی و نبود رشد کافی در این زمینه، کشور را در مقاطعی با بحران‌هایی مثل ۱۸ تیر ۱۳۷۸ یا انتخابات مناقشه‌برانگیز ۱۳۸۸ مواجه کرد.

۱۴. پرونده هسته‌ای

پرونده هسته‌ای ایران موضوعی است که در ۲۰ سال پایانی قرن ۱۴، زندگی همه ایرانیان را تحت تاثیر خود قرار داده است. برنامه هسته‌ای ایران که از سال ۱۳۲۹ آغاز شده بود در ۱۳۵۳ به صورت جدی‌تری دنبال شد اما با پیروزی انقلاب اسلامی و وقوع جنگ به حاشیه رفت. در دهه ۷۰ فعالیت‌های صلح‌آمیز هسته‌ای ایران رشد پیدا کرد تا اینکه در ۲۰ بهمن ۱۳۸۱ سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور وقت، خبر از تهیه سوخت هسته‌ای توسط متخصصین ایرانی برای نیروگاه‌های هسته‌ای ایران داد.

از طرفی حساسیت جامعه جهانی روی ایران و اطلاعات گمراه‌کننده برخی از اعضای سازمان مجاهدین خلق درباره صلح‌آمیز نبودن برنامه هسته‌ای ایران کم کم تنش‌هایی را بین ایران و غرب در این زمینه ایجاد کرد. ایران که عضو آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بود تلاش کرد ثابت کند که فعالیت‌های هسته‌ای صلح‌آمیز انجام می‌دهد و اولین مذاکرات تیم ایرانی به ریاتس حسن روحانی دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی و وزرای خارجه سه کشور اروژایی (انگلیس، فرانسه و آلمان) در مهر ۱۳۸۲ در سعدآباد تهران صورت گرفت و نهایتا ایران با عضویت در NPT (پیمان منع گسترش سلاح‌های اتمی)، پذیرفت برای شفاف‌سازی، غنی‌سازی اورانیوم را برای مدتی در ایران متوقف کند و فعالیت‌های خود را زیر نظر آژانس ادامه دهد و اروپایی‌ها تعهد کردند علاوه بر گسترش فعالیت‌های تجاری با ایران، از فرستادن پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل خودداری کنند.

پایبند نبودن طرف غربی به تعهداتش و معطل ماندن برنامه هسته‌ای ایران باعث شد که ایران با فک پلمپ تاسیسات هسته‌ای نطنز دوباره با اخطار شورای امنیت مواجه شود. با روی کار آمدن دولت محمود احمدی‌نژاد مسئولیت مذاکرات ابتدا به علی لاریجانی و سپس به سعید جلیلی دبیران وقت شورای عالی امنیت ملی سپرده شد اما مذاکرات چندگانه جلیلی با گروهی که این بار ۵+۱ (آمریکا، انگلیس، فرانسه، روسیه، چین + آلمان) در ژنو، بغداد، استانبول، مسکو و آلماتی به نتیجه خاصی نرسید و در طول آن سال‌ها شش قطعنامه علیه ایران در شورای امنیت تصویب و تحریم‌های مختلفی علیه ایران وضع شد که فشار اقتصادی آن روی زندگی ایرانیان تاثیرات منفی گسترده‌ای ایجاد کرد.

با روی کار آمدن دولت حسن روحانی و وعده او برای حل پرونده هسته‌ای، ریاست تیم مذاکره‌کننده ایران به محمدجواد ظریف وزیر وقت امور خارجه سپرده شد و پس از چند دور مذاکره در وین، لوزان و ژنو سرانجام در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ توافقنامه‌ای که به برجام (برنامه جامع اقدام مشترک) موسوم شد میان ایران و ۵+۱ منعقد شد و سایه رفتن پرونده ایران ذیل فصل هفت منشور سازمان ملل و احتمال جنگ علیه ایران از سر کشور برداشته شد. کم کم تحریم‌های بین‌المللی و تحریم‌های آمریکا علیه ایران در حال رفع شدن بود که با ریاست جمهوری دونالد ترامپ در ایالات متحده و مخالفتش با برجام، آمریکا در اردیبهشت ۱۳۹۷ به صورت یک‌جانبه از توافق خارج شد و تحریم‌های جدیدی علیه ایران وضع کرد. با پیروزی جو بایدن در انتخابات آمریکا در سال ۱۳۹۹ و تلاش این کشور برای بازگشت به برجام، مذاکرات هسته‌ای در ماه‌های پایانی دولت روحانی از سر گرفته شد که در دولت سید ابراهیم رئیسی و به ریاست علی باقری‌کنی در تیم ایرانی همچنان ادامه دارد و هنوز مشخص نیست که آیا باز هم عوامل بیرونی می‌توانند پرونده هسته‌ای ایران را به معضلی در قرن ۱۵ تبدیل کنند یا خیر.

منبع: ایسنا

The post ۱۴رخداد مهم سیاسی قرن ۱۴ appeared first on سایت خبری تحلیلی رصد خبر.

روزنامه شرق در شماره روز پنج شنبه ۲۶ اسفند ۱۴۰۰ مصاحبه ای با این استاد تاریخ کرده است که می خوانیم:

یرواند آبراهامیان در سال ۱۳۱۹ در خانواده‌ای ارمنی‌تبار در تهران زاده شد. او تحصیلات خود را در دانشگاه آکسفورد و کلمبیا در رشته تاریخ به پایان برد و پایان‌نامه‌اش پایه و اساس کتاب معروف «ایران بین دو انقلاب» را تشکیل می‌دهد. آبراهامیان سال‌ها به عنوان پروفسور شاخص در کالج باروک دانشگاه نیویورک تدریس می‌کرد و اکنون از این دانشگاه بازنشسته شده است. اما آنچه او را به مورخی شاخص در ایران بدل کرده، نگاهی انتقادی به تاریخ و زبانی شیوا و رسا در بیان موضوعات تاریخی است. در همه فرازونشیب‌های سیاسی سال‌های اخیر او نگاه موشکافانه‌ای را که از ای.پی. تامپسون وام گرفته بود حفظ کرده و به عنوان یک چپگرا در قلب جهان سرمایه بر اعتقاداتش پای فشرده است. اکثر کتاب‌های او به فارسی ترجمه شده‌اند. از آن میان کتاب «ایران بین دو انقلاب» و «کودتا» پرفروش‌ترین کتاب‌های تاریخی بوده‌اند و ترجمه‌ها و چاپ‌های متعددی از آنها منتشر شده است. آخرین کتاب آبراهامیان به نام «بحران نفت» به تازگی در آمریکا منتشر شده و در حال ترجمه به فارسی است. به بهانه انتشار آن با این استاد برجسته به گفت‌وگو نشسته‌ایم که ترجمه آن را در ادامه می‌خوانید.

‌شما یکی از پرمخاطب‌ترین تاریخ‌نویسان معاصر هستید. کتاب‌های شما را گاه چندین مترجم ترجمه می‌کنند و برخی از آنها بدل به کتاب‌های مرجع دانشگاهی شده‌اند. اول می‌خواستیم بدانیم که علت این استقبال از شیوه تاریخ‌نگاری خود را در چه می‌دانید و اینکه آیا هیچ‌یک از مترجمان آثار شما به زبان فارسی، چه در داخل و چه در خارج از کشور حقوق مؤلف را حداقل از نظر معنوی رعایت کرده و از شما برای ترجمه اجازه گرفته‌اند؟

ایران در دوران پهلوی عمیقا از تاریخ دانشگاهی محروم بود. آنچه اغلب «تاریخ» در نظر گرفته می‌شد، بدون استثنا خاطرات منفعت‌طلبانه، تبلیغات ساده‌لوحانه حکومتی، و گاه تحقیقاتی کسالت‌آور درباره گذشته‌ای بسیار دور بود. چند مورخ جدی – مانند فریدون آدمیت، هما ناطق و احمد کسروی – به «گذشته نسبتا نزدیک» می‌پرداختند. اما البته هیچکدام اجازه نداشتند به «تاریخ معاصر» بپردازند. به همین خاطر، بعد از سال ۱۹۷۹(۱۳۵۷)، اکثر خوانندگان میل سیری‌ناپذیری به دانستن آنچه واقعا رخ داده بود یافتند. به نظرم این موضوع علاقه زیاد داخل کشور را به تاریخ دانشگاهی ایران در قرن بیستم توضیح می‌دهد.

خوشبختانه فعلا هیچ قانون کپی‌رایتی وجود ندارد که مانع ترجمه آثار به فارسی باشد. بسیاری از روشنفکران به تنهایی کار سخت و بی‌اجر‌و‌مزد ترجمه کتاب‌های تاریخ دانشگاهی را از زبان غربی به فارسی بر عهده می‌گیرند. من معمولا ترجمه‌های فارسی آثارم را مدت‌ها پس از انتشار می‌بینم. مطمئنم که سایر دانشگاهیان نیز تجربه‌های مشابهی دارند.

‌شما همیشه از ریچارد تاونی و ای.اچ. کار شاهد مثال می‌آورید که «زمان حال» نقشی تعیین‌کننده در تاریخ‌نگاری و نگاه مورخ دارد. اگر این پیش‌فرض را بپذیریم، به نظر می‌رسد ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بیش از آنکه موضوعی درگذشته باشد، مسئله‌ای امروزی است. خود شما دو کتاب در این رابطه نوشته و در کتاب‌های دیگرتان نیز به این رخداد توجه داشته‌اید. چرا در این روزها ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ برای شما چنان اهمیتی دارد که وقت خود را صرف پرداختن به آن می‌کنید؟

ای.اچ. کار و ریچارد تاونی در تأکید بر این موضوع روشنگر بودند که گذشته و حال ارتباط نزدیکی با هم دارند و برای درک زمان حال باید درباره گذشته نزدیک بدانیم. گذشته هیچ‌گاه صرفا گذشته نیست. اما، دلیل مهم‌تر دیگری برای مطالعه گذشته نزدیک وجود دارد. ممکن است بدانیم در گذشته چه «رخدادهای مهمی» اتفاق افتاده اما باید توضیحات مختلف را درباره علت و نحوه وقوع آنها بررسی کنیم. این امر تاریخ را از توصیف صرف آنچه اتفاق افتاده به توضیح علت وقوع آن تغییر می‌دهد. بدین ترتیب، تاریخ بدل می‌شود به شکلی از استدلال یا، در اصطلاح آکادمیک، ارائه یک «تز» از آنچه واقعا اتفاق افتاده است.

البته این مسئله در حرف ساده به نظر می‌رسد. سؤال‌هایی که در باب گذشته طرح می‌شود باید سؤال‌هایی «تعیین‌کننده» باشند و باید منابع اولیه موثق به قدر کافی در دسترس باشد تا بتوانیم به آنها پاسخ دهیم. هیچ تردیدی درباره اینکه کودتای ۱۹۵۳ (۱۳۳۲) برای ایران امروز تعیین‌کننده بود، وجود ندارد و ما منابع اولیه فراوانی برای ارائه توضیحی موثق از این رخداد در دست داریم.

‌شما در کتاب جدیدتان «بحران نفت»، از اسناد تازه‌منتشر‌شده موسوم به FRUS استفاده کرده‌اید. این اسناد چه مسائل متفاوتی از اسناد پیشین CIA یا گزارش ویلبر دارند؟ شما در این کتاب دوباره بر این تز خود پافشاری کرده‌اید که علت اینکه در ابتدا بریتانیا و سپس ایالات متحده آمریکا تمامی تلاش خود را برای برانداختن قانونی و غیرقانونی مصدق به کار بستند، مسئله جنگ سرد و حضور حزب توده ایران نبود. بلکه در آن سال‌ها آنها نمی‌خواستند خارج از الگوی روابط خود با دیگر کشورهای نفتی الگوی دیگری داشته باشند. به چه دلیلی کمونیست‌ستیزی و هراس جهان غرب را از کمونیست‌شدن ایران نادیده می‌گیرید؟ به عنوان مثال نام برنامه کودتا TP Ajax بود که به معنای پاک‌سازی حزب توده است…

اسناد جدید اطلاعات بیشتری درمورد رخدادهای پایانی ۱۵ تا ۱۹ اوت (۲۴ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲) به ما نمی‌دهد، اما چیزهای زیادی درباره دخالت ایالات متحده در سیاست داخلی ایران در دو سال منتهی به کودتا می‌گوید که پیش از این نمی‌دانستیم. این اسناد به وضوح نشان می‌دهند که ایالات متحده نقش مهمی در تلاش برای جایگزینی قوام با مصدق در جریان بحران ۳۰ تیر داشت؛ همچنین در بحران ۹ اسفند، زمانی که شاه چمدان‌هایش را بسته بود تا کشور را ترک کند -شاه بعدا از هندرسون، سفیر ایالات متحده، برای «نجات سلطنت» در آن روز تشکر کرد- و نیز در سیاست‌‌های روزمره مجلس هفدهم، به ویژه در توسل به اهرم آبستراکسیون برنامه‌ریزی‌شده‌ که مجلس را به بن‌بست کشاند و مصدق را مجبور به برگزاری رفراندوم برای انحلال مجلس کرد.

علاوه بر این، اسناد جدید آنچه را از اسناد قبلی می‌دانستیم تقویت می‌کند – اما بسیاری تمایلی به پذیرش آن ندارند – اینکه نگرانی ایالات متحده واقعا ترس از کمونیسم نبود، نگرانی اصلی «سرایت» ملی‌شدن نفت به کشورهای دیگر بود؛ و اینکه ایالات متحده حاضر به پذیرش اصل ملی‌شدن بود به شرط اینکه مصدق واقعا ملی‌شدن و کنترل صنعت نفت در داخل ایران را اجرا نکند. بسیاری از مورخان غربی در گذشته استدلال کرده بودند که ایالات متحده به عنوان یک «میانجی صادق» وارد مشاجره شده است، ملی‌شدن را پذیرفته و به دلیل ترس قریب‌الوقوع حزب توده کودتا را انجام داده است. سند جدید به شدت این استدلال‌های مرسوم را زیر سؤال می‌برد.

‌تا چه حد خوش‌بین هستید که بتوانیم اسناد دخالت دولت بریتانیا را در واقعه ۲۸ مرداد داشته باشیم؟

اسناد سفارت بریتانیا در دسترس قرار گرفته اما درباره کودتا چیز کمی در آنها وجود دارد. MI6 به ندرت آرشیوهای خود را در دسترس قرار می‌دهد. تنها شانس افشای منابع جدید بریتانیایی این است که کسی به اسناد و مدارک شخصیِ نورمن داربی‌شایر دسترسی پیدا کند. داربی‌شایر عامل اصلی MI6 در ایران بود و پس از آنکه سیا «کل اعتبار» تغییر دولت مصدق را به خاطر «مخاطره موفقیت‌آمیز» به حساب خود واریز کرد، بسیار عصبانی شده بود، زیرا نقش MI6 – و البته خودش – در این روایت به حداقل رسیده و حتی پاک شده بود.

‌شما در کتاب «کودتا» و همچنین کتاب جدیدتان «بحران نفت» درباره نتایج کودتای ۲۸ مرداد بر آینده سیاسی ایران و مشروعیت‌زدایی از سلطنت و نیز پیامدهایی همچون انقلاب بهمن ۱۳۵۷و دست بالا گرفتن برخی نیروهای محافظه‌کار صحبت کردید. آیا اینها تحلیل‌های شما هستند یا اسناد نیز این نظرات را تقویت می‌کنند؟

اسناد جدید نشان می‌دهند که شاه در حمایت از پروژه کودتا بسیار بی‌میل بوده است. او دل خوشی از مصدق نداشت – عمدتا به دلیل مسئله قانون اساسی – اما تا اوایل آگوست ۱۹۵۳ (مرداد ۱۳۳۲) به شدت از این ایده دفاع می‌کرد که بریتانیا و ایالات متحده باید نخست‌وزیر را نه از طریق یک کودتای نظامی بلکه از طریق سازوکاری سیاسی برکنار کنند. او نمی‌خواست به دلیل برکناری مصدق مقصر شناخته شود. همان‌طورکه مستمر می‌گفت مخالف‌شناخته‌شدنش با مصدق و ملی‌شدن نفت، «مشروعیت» سلطنت را به شدت تضعیف می‌کرد. شاه خیلی دیر به پروژه کودتا ملحق شد، تنها پس از اینکه سیا و MI6 به او اولتیماتوم دادند که کودتا را با یا بدون او انجام می‌دهند و [در صورت عدم همکاری او] نمی‌توانند بقای تاج و تخت او را تضمین کنند و به عنوان آخرین اهرم فشار، ترس از این را هم داشت که یکی از برادرانش ممکن است حاکم بعدی باشد. اسناد جدید نشان می‌دهد شاه بصیرت بیشتری نسبت به مشاوران خود و سفرای خارجی داشت: او متوجه شد که وقوع یک کودتا مشروعیت حکومتش را تضعیف می‌کند. کودتا البته دقیقا همین کار را کرد و به سال ۱۹۵۳ اهمیتی تاریخی داد. همان‌طور‌که یکی از مقامات وزارت خارجه در اوج انقلاب ۱۹۷۹ اعتراف کرد، شاه نتوانست هیچ‌کس را برای مذاکره جدی بیابد، زیرا مخالفان او را مشروع نمی‌دانستند و به او اعتماد نداشتند.

‌به نظر می‌رسد بسیاری از مورخان و تاریخ‌پژوهان نگاهی انتخابی به مسئله ملی‌شدن نفت دارند؛ مثلا فقط اندک افرادی (از جمله مصطفی فاتح) به اعتصاب کارگران شرکت نفت در فاصله اسفند ۱۳۲۹ تا اردیبهشت ۱۳۳۰ و نقش آن در به‌قدرت‌رسیدن دکتر مصدق اشاره داشته‌اند. شما در کتاب دیگری اشاره کرده‌اید که در تظاهرات اول ماه مه ۱۳۲۵ در آبادان بیانیه‌ای خوانده می‌شود و در آن برای اولین بار تقاضای ملی‌شدن نفت مطرح می‌شود. به راستی چرا نقش کارگران، زحمتکشان و سازمان‌های مرتبط با آنها در ملی‌شدن نفت تا این حد مورد بی‌اعتنایی واقع شده است؟

به نظر من دو دلیل عمده برای این مسئله وجود دارد که چرا جریان اصلی تاریخ‌نگاری در رابطه با ملی‌شدن نفت در ایران نقش کارگران و سازمان‌های مربوط به آنها را عموما نادیده می‌گیرد. اولین دلیل این است که مورخان جریان اصلی به این سو گرایش دارند که فرادستان و بالایی‌ها را در تغییرات کلان ببینند: نمایندگان پارلمان، دولتمردان و نخبگان سیاسی. در اینجاست که «تاریخ‌نگاری از پایین» معنا پیدا می‌کند. زیرا فقط کسانی که این نگاه را در تاریخ‌نگاری خود می‌پرورانند، می‌توانند نقش کارگران را در تاریخ تشخیص دهند. دلیل دوم این است که مورخان جریان اصلی از اعتباربخشی به حزب توده ایران در جریان ملی‌شدن نفت پرهیز دارند. البته باید متذکر شد که سیاست حزب توده در آن دوره زمانی همیشه یکدست نبوده اما در این شکی نیست که اعتصاب کارگران نفتی که از حمایت کامل حزب توده برخوردار بود (از اسفند ۱۳۲۹ تا اردیبهشت ۱۳۳۰)، نقش بسیار مهمی در به‌قدرت‌رسیدن دکتر مصدق و آغاز ملی‌شدن نفت داشته است.

‌پس از سال‌های انقلاب تاریخ‌نگاری آکادمیک در ماجرای ملی‌شدن صنعت نفت و کودتای ۲۸ مرداد تقصیر ناکامی دولت ملی را در مقابله با کودتا به گردن حزب توده ایران می‌اندازند و بی‌عملی آنها را در جریان کودتا عامل موفقیت کودتاگران می‌داند. در کتاب جدیدتان نشان داده‌اید حزب توده نه تنها در جریان رفراندم انحلال مجلس در کنار مصدق ایستاد بلکه با مطلع‌کردن مصدق از کودتای ۲۵ مرداد و ۲۸ مرداد از او خواست تا از نیروهای وفادار به حزب برای مقابله با کودتا استفاده کند. اما مصدق نپذیرفت… به نظر شما تاریخ آن روزهای پرآشوب چرا تا این حد دگرگونه توصیف می‌شود؟

سرزنش گسترده حزب توده برای کودتای موفق، بخشی از پروپاگاندای حساب‌شده سیا پس از کودتا بود. سیا برای منحرف‌کردن نقش خود، شایعاتی دروغین را منتشر کرد که حزب توده در روزهای حساس کودتا علیه مصدق درآمده است. بسیاری از چپ‌ها در ایران، مانند مصطفی شعائیان که به منابع اولیه دسترسی نداشتند، به آسانی این تصور نادرست را پذیرفتند. اسناد جدید نه تنها نشان می‌دهد که در اوت ۱۹۵۳ «تهدید» واقعی کمونیستی وجود نداشت، بلکه نشان می‌دهد حزب توده در دوره پس از ۳۰ تیر، در ۲۸ مرداد و بلافاصله پس از آن از مصدق حمایت کرد.

‌سال‌هاست که طرفداران خلیل ملکی چه در آکادمی و چه در افکار عمومی، می‌خواهند او را در نقش یک سوسیالیست مستقل مثل مارشال تیتو تصویر کنند. با توجه به اسناد جدید به نظر می‌رسد که علی جلالی (یکی از برادران بوسکو (Boscoe) از سوی سیا در نیروی سوم نفوذ کرده بود و برای تبلیغات ضد حزب توده به آنها پول و امکانات می‌رساند. شما گفته‌اید که این پروپاگاندای خاکستری،Grey Propaganda (یعنی تظاهر به طرفداری از مصدق و در عین حال کوبیدن حزب توده) مورد علاقه دونالد ویلبر هم بوده است… تحلیل شما از نقش خلیل ملکی و نیروی سوم در جریان کودتای ۲۸ مرداد چیست؟

در اسناد جدید از خلیل ملکی به طور مشخص نام برده نشده است، اما شامل «خودستایی‌هایی» از سیا است که طبق آن به «تیتوئیست‌ها» در ایران کمک می‌کرده است. منظور آن می‌تواند بقایی یا خلیل ملکی یا هر دو باشد. از منابع دیگر می‌دانیم که یکی از برادران بوسکو به گروه ملکی کمک مالی می‌رساند، خلیل ملکی سرسختانه با برگزاری جلسات مشترک جبهه ملی با حزب توده مخالفت می‌کرد و صبح روز ۲۸ مرداد روزنامه اصلی آنها تیتر زد «تهدید جناح راست به پایان رسیده، تهدید واقعی حزب توده است». برداشت از این سخنان و شعارها را من به خوانندگان واگذار می‌کنم.

‌در سال‌های اخیر یک جریان ریویزیونیست در تاریخ‌نگاری و البته سیاست ایران سر بر آورده است. این افراد نه تنها اصل ملی‌شدن صنعت نفت را منفی می‌دانند و آن را بخشی از دولتی‌شدن، سوسیالیستی‌شدن و بزرگ‌شدن دولت می‌دانند، بلکه جنبش ملی‌شدن نفت را حاصل یک هیستری جمعی می‌دانند که مصدق به شیوه یک رهبر پوپولیست جهان سومی آن را راهبری می‌کرده… این جریان ریویزیونیست کودتای ۲۸ مرداد را مسئله‌ای داخلی می‌داند که در اثر نارضایتی محافظه‌کاران رخ داده و پیوستن بخشی از ارتشی‌ها به «قیام مردمی ۲۸ مرداد» نیز تصادفی بوده است. علاوه بر این بخشی از آنها حتی از «قیام ۲۸ مرداد» دفاع می‌کنند و می‌گویند اگر کودتا اتفاق نمی‌افتاد حزب توده به شیوه چکسلواکی و براندازی دکتر بنش، علیه مصدق کودتا می‌کرد و ایران بدل به «ایرانستان» می‌شد… نظر شما درباره این جریان ریویزیونیست تاریخ‌نگاری چیست؟

رویزیونیست‌ها و برخی منتقدان در داخل ایران معنای واقعی ملی‌شدن نفت را درک نمی‌کنند. این خواسته فقط به درآمدها و امتیازهای بهتر نفتی مربوط نبود، بلکه بحث بر سر استقلال ملی، حاکمیت ملی و اعاده مجدد کنترل ملی بر منابع حیاتی بود. این وضعیت مشابه کشورهایی بود مانند هند، پاکستان، ایرلند، اندونزی و بعدا کنیا، اوگاندا، غنا و بسیاری از کشورهایی که در آفریقا و آسیا اعلام استقلال ملی کرده بودند. کمتر کسی استدلال می‌کند که بهتر بود این کشورها استقلال نداشته باشند و در عوض فقط خواهان نوعی «حاکمیت محلی» محدود شوند. این بحث که مصدق باید به کمتر قانع می‌شد و در نتیجه از کودتا اجتناب می‌کرد، خیالی محض است.

این ادعا که اگر کودتا رخ نمی‌داد، نهایتا حزب توده مسلط می‌شد نیز چیزی جز حدس و گمان واهی نیست. حدس و گمان درباره تاریخ‌های جایگزین، ضدواقعیات در تاریخ و راه‌هایی که سپری نشده‌اند، بازی‌های سرگرم‌کننده‌ای برای بعد از شام هستند – و برخی از دانشمندان علوم سیاسی چنین «بازی‌هایی» را دوست دارند. با این حال، بیشتر مورخان دوست دارند به آنچه می‌دانیم اتفاق افتاده بپردازند و سعی کنند آن را توضیح دهند. می‌دانیم که دولت مصدق وجود داشته است. از اسناد جدید مشخص است که دولتی کارآمد بوده و حزب توده در موقعیتی نبوده که آن را تصاحب کند. حال آنکه اوضاع در ایران و چکسلواکی تا حد زیادی متفاوت بود. چکسلواکی دارای اقتصادی بسیار صنعتی بود، با یک طبقه کارگر بزرگ و جنبشی کمونیستی که وزارتخانه‌های اصلی و اکثریت مجلس منتخب را کنترل می‌کرد، و با سپاهی از افسران آموزش‌دیده توسط ارتش سرخ، بدون قبایلی مانند بختیاری‌ها و قشقایی‌ها که تمام‌و‌کمال توسط آمریکا و انگلیس مسلح شده بودند. معدود مورخانی که به «ضد‌تاریخ» می‌پردازند، معمولا برنامه‌ای سیاسی دارند – آنها دوست دارند مسیری را دنبال کنند که منجر به چیزی شود که تمایل دارند، یا می‌خواهند آن را به‌عنوان یک لولو برای ترساندن ساده‌لوح‌ها مطرح کنند.

‌شما همچون اریک هابسبام بازسازی‌های تاریخی را امری ناممکن می‌دانید. اما خود شما در کتاب «ایران بین دو انقلاب» این مثال را مطرح کرده‌اید که اگر مجلس اول شورای ملی به کار خود ادامه می‌داد و در دولت‌سازی موفق بود، «شاید» ما یک مشروطه محافظه‌کار پارلمانی به سبک بریتانیا را تجربه می‌کردیم. پس اگر بخواهیم به شیوه رؤیاپردازان به عقب برگردیم و جهانی موازی را فرض کنیم که کودتای ۲۸ مرداد شکست می‌خورد چه آینده‌ای را برای ایران متصور می‌شدید؟

انقلاب مشروطه در رسیدن به اهداف خود شکست خورد نه به دلیل راه پیموده‌نشده یا اشتباه پیموده‌شده یا به دلیل ایده‌هایش، بلکه به خاطر این واقعیت ناگزیر شکست خورد که ایران در آغاز قرن یک دولت متمرکز کارآمد نداشت. بدون چنین دولتی، حکومت مرکزی می‌توانست همه نوع اصلاحات را در سر بپروراند، اما تنها در حد آرزو و رؤیای صرف باقی می‌ماند. تا پایان قرن، ایران دارای یک دولت مرکزی کارآمد شد. اما اینکه این روند در قرن بیست‌و‌یکم چه مسیری را طی خواهد کرد، حدس و گمان محض خواهد بود. من چنین حدس و گمان‌هایی را به دیگران واگذار می‌کنم.

The post آبراهامیان: شاه مایل به برکناری مصدق با کودتا نبود appeared first on سایت خبری تحلیلی رصد خبر.