مذاکرات چندجانبه ایران و آمریکا در سوئیس، که با میانجیگری قطر و پاکستان در شهر بورگناشتوک برگزار شد، در فضایی پیش رفت که از یکسو نشانههایی از پیشرفت در سازوکارهای اجرایی دیده میشد و از سوی دیگر، تنشهای سیاسی در لحظههای حساس مسیر گفتوگوها را دگرگون کرد.
رصدخبر | دیپلماسی؛ نقطه عطف این دور، توقف حضور هیئت ایرانی در نشست چهارجانبه پس از انتشار اظهارات تهدیدآمیز رئیسجمهور آمریکا بود؛ رخدادی که روند مذاکرات را از گفتوگوی مستقیم به کانالهای غیرمستقیم سوق داد.
اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، با تشریح جزئیات این روند گفت نشستها از صبح یکشنبه با رایزنیهای دوجانبه میان هیئتها و میانجیگران آغاز شد و در ادامه، نشست چهارجانبه با حضور ایران، آمریکا، قطر و پاکستان از ساعت ۱۵ به وقت محلی شکل گرفت. به گفته او، پس از حدود یک ساعت و نیم گفتوگو، طرفها برای وقفهای کوتاه توافق کردند، اما همزمان با این توقف، اظهارات تهدیدآمیز واشنگتن منتشر شد و هیئت ایرانی تصمیم گرفت در آن چارچوب ادامه ندهد.
با این حال، کانال گفتوگو بهطور کامل بسته نشد. میانجیها بلافاصله وارد عمل شدند و روند تبادل پیام میان طرفها جایگزین گفتوگوی مستقیم شد؛ مسیری که به گفته منابع مطلع، در ادامه زمینه را برای جمعبندی مجموعهای از توافقات اولیه فراهم کرد.
سازوکار امنیتی در لبنان؛ بازتعریف موازنه میدانی
یکی از مهمترین خروجیهای این دور از مذاکرات، توافق بر سر ایجاد یک سازوکار نظارتی جدید برای تثبیت توقف درگیریها در لبنان است. بر اساس گزارشهای منتشرشده از سوی کمیته رسانه هیئت مذاکرهکننده، این سازوکار با عنوان «واحد کنترل منازعه» تعریف شده و با مشارکت طرفهای مذاکره و میانجیها فعالیت خواهد کرد.
نکته قابل توجه در این چارچوب، حذف نقش مستقیم رژیم صهیونیستی از ساختار نظارتی اعلامشده است؛ موضوعی که از سوی برخی منابع بهعنوان تغییر در هندسه مدیریت بحران لبنان توصیف شده است. در این روایت، ایران بهصورت رسمی در فرآیند نظارت بر تثبیت وضعیت پس از درگیریها وارد میشود؛ موضوعی که از منظر دیپلماتیک، واجد پیامدهای فراتر از متن توافق تلقی میشود.
تنگه هرمز؛ از تهدید امنیتی تا سازوکار مدیریت تماس
بخش دیگری از توافقات به تنگه هرمز مربوط میشود؛ یکی از حساسترین نقاط ژئوپلیتیکی در معادلات منطقه. طبق توافق انجامشده، یک خط تماس مستقیم میان طرفها برای مدیریت اجرای ترتیبات مربوط به عبور ایمن کشتیها ایجاد خواهد شد.
کارکرد این سازوکار، نه صرفاً حل اختلافات اجرایی، بلکه جلوگیری از تبدیل تنشهای احتمالی به بحرانهای میدانی عنوان شده است. در تحلیلها، این سازوکار بهعنوان نشانهای از تثبیت نقش ایران در مدیریت امنیت تنگه هرمز تفسیر شده است؛ با این حال نیازمند تدوین دقیقتر سازوکار اجرایی در آینده است.
معماری مرحلهای مذاکرات؛ شرط ورود به فاز نهایی
یکی از محورهای کلیدی این دور از گفتوگوها، طراحی ساختار مرحلهای برای پیشبرد مذاکرات است. بر اساس توافقات، سه کارگروه تخصصی در حوزههای هستهای، تحریمها و نظارت تشکیل خواهد شد، اما آغاز فعالیت آنها منوط به اجرای بند ۱۳ یادداشت تفاهم است.
این بند شامل مجموعهای از اقدامات همزمان از جمله توقف درگیریها در جبهههای مختلف، آغاز روند رفع محدودیتهای دریایی، آزادسازی داراییهای بلوکهشده و صدور مجوزهای مرتبط با صادرات نفت و پتروشیمی ایران است.
در واقع، طرف ایرانی تأکید کرده ورود به مرحله نهایی مذاکرات تنها در صورت تحقق این پیششرطها امکانپذیر خواهد بود؛ موضوعی که نشان میدهد ساختار مذاکرات بر پایه «اجرای مرحلهای در برابر تعهدات متقابل» طراحی شده است.
توافقات اقتصادی؛ از تفاهم تا اجرای محدود
در حاشیه مذاکرات، یادداشت تفاهمی میان ایران و قطر درباره آزادسازی بخشی از داراییهای مسدودشده ایران به امضا رسیده است. این توافق، در کنار دیگر سازوکارهای مالی، بهعنوان بخشی از بسته اعتمادساز اقتصادی تعریف شده است.
همچنین بر اساس بند ۱۰ یادداشت تفاهم، دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (OFAC) اسناد مرتبط با رفع محدودیتهای نفتی و پتروشیمی را برای بازه ۶۰ روزه صادر کرده است. این اقدام به ایران امکان میدهد در این دوره محدود، فروش نفت را در چارچوبی رسمی و قابل تسویه بانکی انجام دهد.
با این حال، ماهیت موقت و مشروط این مجوزها نشان میدهد که بخش اقتصادی توافق همچنان در مرحله آزمون سیاسی قرار دارد.
میانجیگری فعال؛ قطر و پاکستان در نقش محور تنظیم بحران
بیانیه مشترک قطر و پاکستان نشان میدهد نقش میانجیها در این دور از مذاکرات فراتر از تسهیلگری صرف بوده و به طراحی ساختار اجرایی نیز گسترش یافته است.
بر اساس این بیانیه، «کمیته عالی نظارت سیاسی» برای مدیریت روند کلی مذاکرات تشکیل میشود و سه کارگروه تخصصی نیز مسئول پیگیری موضوعات کلیدی خواهند بود. همچنین یک نقشه راه ۶۰ روزه برای دستیابی به توافق نهایی تدوین شده است.
روایت سیاسی از بیرون میز مذاکره
در سطح منطقهای، نخستوزیر پاکستان با ابراز خوشبینی نسبت به روند گفتوگوها، این مذاکرات را فرصتی برای دستیابی به «چارچوبی برای صلح و ثبات» توصیف کرده است. همزمان، وزارت دفاع ایران نیز با تأکید بر ماهیت شکننده تفاهمات، هشدار داده هرگونه نقض توافقها با پاسخ «سنگین و پشیمانکننده» مواجه خواهد شد.
از سوی دیگر، روایت رسانهای آمریکا نیز تصویری از مذاکراتی فشرده اما ادامهدار ارائه میدهد؛ مذاکراتی که به گفته یک دیپلمات آمریکایی، با وجود تنشها، در بسیاری از محورهای فنی به پیشرفتهایی رسیده و تیمهای فنی همچنان در حال ادامه کار هستند.
در جمعبندی این دور از مذاکرات، آنچه بیش از همه برجسته میشود، همزمانی دو روند متضاد است: از یکسو تلاش برای طراحی سازوکارهای اجرایی در حوزههای امنیتی و اقتصادی، و از سوی دیگر، شکنندگی فضای سیاسی که میتواند در هر لحظه مسیر گفتوگوها را تغییر دهد. همین دوگانگی، چشمانداز مذاکرات را در مرحلهای حساس و ناپایدار قرار داده است.
